Αρτέμης Μ. Αθανασάκης

 

·     Δρ. Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης

·     Καθηγητής Μαρασλείου Διδασκαλείου

  Δ.Ε. Πανεπιστημίου Αθηνών.

 

ΣΑΜΟΘΡΑΚΗ : Οικολογική, γεωργραφική και μυθολογική προσέγγιση

 
 

 

 


      Η Σαμοθράκη είναι ένα γραφικό καταπράσινο νησί με καταγάλανη θάλασσα και πλούσια «βιοποικιλότητα». Είναι ένας ιδεώδης οικολογικός «τόπος» για την ανάπτυξη γεωργικών και αναπτυξιακών δραστηριοτήτων συμβατών με την ποικιλόμορφη περιβάλλουσα φύση, και όπως αυτή διαμορφώνεται μέσα από την αρμονική «συμβίωση» μικρο-οργανισμών, φυτών, ζώων και ανθρώπων. Η Σαμοθράκη έγινε παγκόσμια γνωστή από το περίφημο άγαλμα της «Νίκης της Σαμοθράκης» που μεταφέρθηκε από το νησί στο Μουσείο του Λούβρου το 1863.

      Μαζί με τη Θάσο συγκροτούν τα θρακικά νησιά που χωρίζονται από το υπόλοιπο Αιγαίο με το -μέχρι 900 μέτρα- βαθύ θαλάσσιο ρήγμα του Σάρου. Γεωλογικά  ανήκει στη μάζα της Ροδόπης με ποικιλία γρανιτών, μαρμαρυγιακών σχιστολίθων και άλλων πετρωμάτων ηφαιστειογενούς προέλευσης. Η μυθολογία του ηφαιστείου που κάποτε δρούσε στην περιοχή, συνδέεται με τους «Κάβειρους» που σημαίνουν «δυνατοί θεοί» του κάτω κόσμου, αλλά και της φύσης. Πήραν το όνομά τους από το φοινικικό «gabirim», προέρχονταν από τη Φρυγία και σύμφωνα με τον Ηρόδοτο , λατρεύονταν στη Θήβα, στη Θεσσαλία, στην Πέργαμο και στην Αίγυπτο. Έτσι 5 χιλιόμετρα έξω από τη  «χώρα» βρίσκεται το ιερό στο οποίο λατρεύονταν οι μεγάλοι θεοί, προς τιμή των οποίων γίνονταν τα «Καβήρεια».

      Στο νησί κυριαρχεί το όρος «Φεγγάρι» ή Σάος που η κορυφή του φτάνει τα 1664 μέτρα, από τις υψηλότερες του Αιγαίου. Το βουνό αυτό με τα δάση, τα λιβάδια, τα βράχια και τα ποτάμια του έχει επηρεάσει βαθιά τη ζωή και τις ασχολίες των κατοίκων του νησιού από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Τα δάση στο βουνό περιέχουν πλατάνια, καστανιές, θάμνους μακκί, κουμαριές και γλιστροκουμαριές που οι κάτοικοι του νησιού αποκαλούν ακόμα με το αρχαίο όνομα τους «αντραχλιές».

      ’λλα περιέχουν και φυλίκια, πουρνάρια, κέδρα και ρείκια που χαρακτηρίζουν τις μεσογειακές περιοχές ξηρού και θερμού κλίματος. Στις κορυφές του βουνού και στο υψόμετρο των «μακκί» βόσκουν ζώα και ο αέρας μοσχοβολά ρίγανη και θυμάρι. Μεγάλα κέδρα σμιλεμένα με την αρμύρα και τους αέρηδες επικρατούν στις πλαγιές του βουνού, ενώ από τις κορυφές του πετάγονται αγριοπερίστερα, η αγαπημένη λεία του «πετρίτη», που είναι ένα πολύ δυνατό και γρήγορο γεράκι το οποίο φωλιάζει στις απόκρημνες περιοχές του νησιού. Το δρυοδάσος «Μαρτίνι» είναι από τα μοναδικά πρωτογενή δάση του Αιγαίου, με δένδρα τόσης μεγάλης ηλικίας, όπως αναφέρει ο ’γγλος Ορνιθολόγος G. Watson στη διατριβή του για τα νησιά του Αιγαίου (1994).

 

      Τα   παράλια  (παραλία κήπων, παραλία παχιάς άμμου κ.α.) έχουν δημιουργηθεί από τα φερτά υλικά που -από την αρχαιότητα- κατεβάζουν τα ποτάμια στη θάλασσα, συνδυασμένα με εποχιακούς υγρότοπους και δάση από πλατάνια και σκλήθρα. Το πιο ξακουστό ποτάμι  της Σαμοθράκης είναι ο όμορφος «Φονιάς» που φιλοξενεί πολλούς κατασκηνωτές για τον οποίον λέγονται από τους ντόπιους ιστορίες με πλημμύρες και πνιγμούς. Από τα ερπετά που συναντώνται στο νησί έχουν καταγραφεί 8 είδη φιδιών, 10 είδη σαυρών, 2 είδη αμφιβίων και 2 είδη χελωνών , με αντιπροσωπευτικότερη την «ποταμοχελώνα» είδος με περιορισμένη εξάπλωση, η οποία εντοπίζεται μόνο στην Ισπανία και στα Βαλκάνια.

 

      Εξάλλου -σύμφωνα και με στοιχεία της Ελληνικής Ορνιθολογικής Εταιρείας- στο νησί, μέχρι σήμερα, έχουν καταγραφεί 90 είδη πουλιών (θαλασσοπούλια, υδρόβια, παρυδάτια και αρπακτικά).

      Υπάρχουν επίσης 21 σπάνια είδη  φυτών  , τα 14 από τα οποία είναι ενδημικά και φύονται αποκλειστικά στο νησί (στοιχεία Ελληνικού Κέντρου Βιοτόπων-Υγροτόπων). Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά ενδημικά αυτά είδη φυτών είναι η «Scrophyllaria Spinulescens», που φύεται μεταξύ 800 και 1600 μέτρων σε ορισμένες περιοχές και χρησιμοποιόταν από τους κατοίκους του νησιού κατά του δαγκώματος των φιδιών και πιθανόν να ταυτίζεται με το «Πευκέδανο» το οποίο αναφέρει ο Πλίνιος.

 

      Από τα  θηλαστικά  , υπάρχουν σκαντζόχοιροι, κουνάβια, λαγοί, φώκιες, δελφίνια και ένα μικρό τρωκτικό, ο μικροτυφλοπόντικας, τον οποίον οι ντόπιοι τον αποκαλούν «ασκάλπα».

 

      Ακόμη στις  αγροτικές  εκτάσεις καλλιεργούνται δημητριακά (σιτάρι, κριθάρι), υπάρχουν εκτεταμένοι ελαιώνες, αμπελοκαλλιέργειες και περιβόλια στα «Θέρμα» με αμύγδαλα, κεράσια, ροδάκινα, δαμάσκηνα, σύκα και αχλάδια.

      Πεδιάδες -με τη γεωγραφική έννοια του όρου- δεν υπάρχουν, η μόνη επίπεδη και κάπως ομαλή έκταση για δημητριακά κυρίως είναι ο Κάμπος, ανάμεσα στα ρυάκια του Ξηροποτάμου και του Κατζαμπά.

 

      Ωστόσο κυρίαρχη και ιδιαίτερα αναπτυγμένη είναι η  κτηνοτροφία  και η παραγωγή φημισμένου μελιού. Τα 70.000 όμως γίδια που είναι οι κύριοι οικιστές του νησιού, βόσκουν αμέριμνα και αδέσποτα, εξολοθρεύοντας οποιαδήποτε βλάστηση συναντούν μπροστά τους και μάλιστα αναπτύσσοντας εξαιρετική ευφυΐα, αναζητώντας την τροφή τους.

 

      Όσον αφορά την  τουριστική ανάπτυξη, αυτή και εδώ γίνεται απρογραμμάτιστα με τα χαρακτηριστικά της  «άναρχης δόμησης», της δημιουργίας ακαλαίσθητων «διασκεδαστηρίων» εύκολου πλουτισμού και της κερδοσκοπίας πάνω στη γη με κτίσματα που δεν έχουν καμία απολύτως συμβατότητα με το μοναδικό φυσικό περιβάλλον του νησιού.

 

      Ωστόσο πέρα από τη φροντίδα που οφείλει να δείξει η πολιτεία και ο κρατικός σχεδιασμός της για τα προβλήματα αυτά, για να υπάρξουν προοπτικές εξέλιξης της Σαμοθράκης σε πρότυπο οικο-τουριστικό κέντρο αναψυχής και πολιτισμού, χρειάζεται και η  Τοπική Αυτοδιοίκηση  και κυρίως η  τοπική κοινωνία  του νησιού να «αξιολογήσουν» την ΑΝΑΠΤΥΞΗ του, όχι μόνο ως κάλυψη των οικονομικών αναγκών των κατοίκων του, αλλά και ως ανάδειξη της ιστορικής, πολιτισμικής και οικολογικής του αξίας. Η συνεκτίμηση και αυτών των αξιών στην ανάπτυξη του νησιού συνιστά βασικό περιουσιακό στοιχείο κληρονομιάς που οφείλουμε να αφήσουμε άθικτο στις μελλοντικές γενιές.

--*--

      Το σημείωμα αυτό γράφεται με την ευκαιρία της οργάνωσης Διεθνούς Φεστιβάλ ηλεκτρονικής μουσικής στη Σαμοθράκη τον ’υγουστο του 2002 με την υποστήριξη του Δήμου Σαμοθράκης.

      Το φεστιβάλ επιδιώκει την αναγνώριση της ηλεκτρονικής μουσικής ως νέας μουσικής τάσης, η οποία τα τελευταία 20 χρόνια βρίσκεται σε έξαρση στα μουσικά δρώμενα του πλανήτη μας.

      Επίσης θα διασυνδέσει το είδος της ηλεκτρονικής αυτής μουσικής με τη μοναδική φύση, την ιστορία και τη μυθολογία της Σαμοθράκης, αναδεικνύοντας την απίστευτη φυσική ομορφιά του νησιού, αλλά και τα ιστορικά και μυθολογικά στοιχεία που το διαμόρφωσαν.