« Οικο-Περιβαλλοντική  Ψυχολογία  και  Εκπαίδευση:

 

Η  οριοθέτηση,   οργάνωση  και  διδασκαλία  ενός  νεοφανούς  γνωστικού  αντικειμένου 

στο  Μαράσλειο  Διδασκαλείο  Δ.Ε.  Πανεπιστημίου  Αθηνών »

 

 

 

 

 

       Δρ.  Αρτέμης  Μ. Αθανασάκης  M.Sc.  -  M.Ed.

       -   Καθηγητής Μαρασλείου Διδασκαλείου Δ.Ε. Παν/ου Αθηνών

       -   Σχολικός Σύμβουλος κλ. Φυσικών Αθήνας.

       -   Αν. Διευθυντής 3ου Π.Ε.Κ. Αθήνας.

 


        Το αντικείμενο αυτό -που συνιστά μια εισαγωγή στη νεοφανή πολυεπιστημονική περιοχή της Περιβαλλοντικής Ψυχολογίας- διδάσκεται από τον γράφοντα τα τελευταία έξι χρόνια στους μετεκπαιδευόμενους δασκάλους του Μαρασλείου Διδασκαλείου Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Αθηνών.

            Το πρώτο μέρος του διδακτικού προγράμματος προσεγγίζει τις "πτυχές" των θεωριών συμπεριφοράς, προσωπικότητας και μάθησης, που ερμηνεύουν τους μηχανισμούς λειτουργίας της οικο-περιβαλλοντικής ψυχολογίας. Η περιδιάβαση αυτή περιλαμβάνει:

            1.      Τα βιο-φυσιολογικά πρότυπα της εξαρτημένης συμπεριφοράς και μάθησης.

            2.      Τη "θεωρία πεδίου" της μορφολογικής ψυχολογίας.

            3.      Την ψυχαναλυτική θεωρία του "ασυνειδήτου", ως πρωταρχικού παράγοντα διαμόρφωσης της ανθρώπινης συμπεριφοράς και προσωπικότητας.

            4.      Τις κατευθύνσεις της ανθρωπιστικής ψυχολογίας για τη συμπεριφορά και τη μάθηση.

            5.      Τη γενετική-γνωστική θεωρία του PIAGET για την εξέλιξη της νοημοσύνης και της μάθησης.

            6.      Τη δομή της νοημοσύνης του GUILFORD και την αξία της αποκλίνουσας νόησης.

            7.      Την ευρετική - ανακαλυπτική μάθηση του BRUNER.

            8.      Την κοινωνικο-γνωστική θεωρία συμπεριφοράς και μάθησης του BANDURA.

            9.      Το μοντέλο μάθησης της επεξεργασίας πληροφοριών.

            10.    Τη λειτουργία του "ηθικού κώδικα συμπεριφοράς" μέσω της οικογένειας, των φίλων, του σχολείου και των μέσων μαζικής ενημέρωσης.

            Το μέρος αυτό είναι συνοπτικό γιατί συνίσταται από γνωστικά στοιχεία προϋπαρχουσών γνώσεων τις οποίες οι μετεκπαιδευόμενοι δάσκαλοι απόκτησαν στη διάρκεια της κατάρτισής τους.

 

            Το δεύτερο μέρος περιλαμβάνει τις σύγχρονες αντιλήψεις, τάσεις, εξελίξεις που επικρατούν στο χώρο της οικο-περιβαλλοντικής ψυχολογίας (11,12), μέσα από :

            1.   Την ανάλυση των ψυχοδυναμικών διαδικασιών αλληλεπίδρασης ατόμου - συμπεριφοράς - περιβάλλοντος.

            2.   Το μοντέλο της αμφίδρομης επίδρασης των σχέσεων ανθρώπου - περιβάλλοντος του BARKER.

            3.   Τις κυριότερες οικο-ψυχολογικές θεωρήσεις.

            4.   Το οικολογικό - πολιτιστικό - συμπεριφοριστικό πρότυπο του BERRY.

            5.   Την αναζήτηση μιας νέας οικο-ψυχολογικής θεωρίας βασισμένης στο μοντέλο του BERRY.

            6.   Την οικολο-ψυχολογική ανάλυση των ατομικών και συλλογικών συμπεριφορών στην ελληνική κοινωνία στηριγμένης σε μελέτες και έρευνες του ΓΕΩΡΓΑ.

            Το τρίτο μέρος του προγράμματος μελετά τις δομές, τους θεσμούς και τις λειτουργίες που διέπουν τις σχέσεις φύσης - ανθρώπου - κοινωνίας, όχι μόνο ως ψυχολογική θεώρηση, αλλά κυρίως ως παιδαγωγική κατεύθυνση του εκπαιδευτικού συστήματος και ως αξιακή προβληματική που χαρακτηρίζει το σύγχρονο τρόπο ζωής (1,2). Έτσι περιλαμβάνει τις παρακάτω θεματικές ενότητες:

            1.         Το νόημα και το περιεχόμενο της οικολογίας.

            2.      Βασικές οικολογικές έννοιες.

            3.      Άνθρωπος και δομημένος χώρος.

            4.      Οικολογία των πόλεων.

            5.      Η ρύπανση του περιβάλλοντος.

            6.      Η οικολογική κρίση και τα μηνύματά της.

            7.      Η τεχνολογική ανάπτυξη.

            8.      Περιβάλλον και ποιότητα ζωής.

            9.      Οικολογία και περιβάλλον στην εκπαίδευση.

            10.    Ιδεολογικές και μεθοδολογικές αρχές και κατευθύνσεις προγραμμάτων περιβαλλοντικής αγωγής.

            11.    Αειφορία, βιώσιμη ανάπτυξη και περιβαλλοντική αγωγή.

 

            Τα δύο πρώτα μέρη του διδακτικού προγράμματος καλύπτουν γνωστικές ανάγκες που σχετίζονται με ψυχολογικές θεωρήσεις καθώς και με τις σχέσεις τις οποίες αυτές διατηρούν με τη διδασκαλία και τη μάθηση, ενώ το τρίτο μέρος του μαθήματος καλύπτει γνωστικές ανάγκες των σπουδαστών που αναφέρονται στην οικολογική και παιδαγωγική προβληματική.

            Μια τέτοια λογική στη δόμηση, οργάνωση και λειτουργία του διδακτικού αυτού προγράμματος εξυπηρετεί -μέσω των εννοιολογικών και μεθοδολογικών εργαλείων της αλληλεξάρτησης, της ολότητας και της διεπιστημονικότητας- σπουδαστές πολλαπλών γνωστικών επιπέδων και ενισχύει περισσότερο το ενδιαφέρον τους για τη μελέτη της οικο-περιβαλλοντικής ψυχολογίας.

            Όσον αφορά τον τρόπο διδασκαλίας του αντικειμένου, αυτός πραγματοποιείται κυρίως μέσω της λειτουργίας 5μελών ή 7μελών ομάδων εργασίας δασκάλων, οι οποίες:

            1.      Αναλύουν, αξιολογούν και παρουσιάζουν τις θεματικές ενότητες του μαθήματος με τη συνδρομή του διδάσκοντος ή αναδιατάσσουν το περιεχόμενο τους με περισσότερα, λιγότερα ή και διαφορετικά γνωστικά στοιχεία από αυτά που περιέχονται στο τυπικό πρόγραμμα σπουδών του μαθήματος.

            2.      Προσκαλούν ή επισκέπτονται ειδικούς ή απλούς ανθρώπους, συζητώντας μαζί τους ζητήματα που άπτονται των διδακτικών θεμάτων του μαθήματος.

            3.      Οργανώνουν, συντάσσουν και παρουσιάζουν εργασίες - project που αφορούν το χώρο της περιβαλλοντικής ψυχολογίας.

            4.      Αλληλοενημερώνονται -κατά ομάδες- και κατόπιν στην ολομέλεια της ερευνώσας σχολικής τάξης, κρίνουν, συμπληρώνουν, διευρύνουν ή και υποκαθιστούν γνωστικά στοιχεία των διδακτικών θεμάτων, αφήνοντας όμως άθικτες τις κεντρικές δομές και επιδιώξεις τους.

            Εννοείται ότι οι πολλαπλές αυτές ενασχολήσεις και δραστηριότητες των μελών στις ομάδες εργασίας τους, αποτελούν αξιολογήσιμα στοιχεία της προσφοράς τους, τα οποία συνεκτιμώνται σημαντικά στην εσωτερική αυτή διάσταση της αξιολογικής λειτουργίας του μαθήματος.

            Η σημαντική εκτίμηση που το εκπαιδευτικό αυτό πρόγραμμα τρέφει στην εσωτερική αξιολόγηση του μαθήματος είναι συμβατή με τη φιλοσοφία και ιδεολογία της περιβαλλοντικής ψυχολογίας, η οποία μελετά τις σχέσεις κοινωνικού γίγνεσθαι - ανθρώπινης συμπεριφοράς και κοινωνικο-οικολογικού περιβάλλοντος, με το σκεπτικό ότι ο άνθρωπος - πρόσωπο παραμένει είδος που διαμορφώνεται κοινωνικο-πολιτισμικά από το περιβάλλον του, αλλά και το διαμορφώνει με βάση τις κοινωνικές, οικονομικές και ψυχολογικές του ανάγκες (2, 4, 5, 6, 7). Γι' αυτό και στην οικοπεριβαλλοντική ψυχολογία ο άνθρωπος διερευνάται και προσωπικά ως άτομο, αλλά και συλλογικά ως μέλος της  κοινωνικής του ομάδας.

            Μια τέτοια συνεκτίμηση των προσωπικών, αλλά και συλλογικών ανθρώπινων συμπεριφορών καθιστά ιδιαίτερα δύσκολο το έργο της περιβαλλοντικής ψυχολογίας, την οριοθέτηση του περιεχομένου της, αλλά και την αναζήτηση των μεθόδων με τις οποίες επιχειρεί να οδηγηθεί σε "ασφαλή" συμπεράσματα. Και τούτο γιατί η περιβαλλοντική ψυχολογία ξεπερνώντας τα πειραματικά εργαστήρια και τις στατιστικές αναλύσεις δεδομένων, δεν διερευνά απλώς την επίδραση του περιβάλλοντος στον άνθρωπο, αλλά ερμηνεύει τις ανθρώπινες συμπεριφορές μέσω των αλληλεπιδράσεων ανθρώπου - κοινωνίας - φύσης ως ενιαίου συστήματος του οποίου οι λειτουργικές μεταβολές των στοιχείων του επηρεάζουν την ισορροπία του (2, 5, 7, 9).

            Όλα αυτά σημαίνουν ότι η μεθοδολογική τακτική που τηρείται για την προσέγγιση των στόχων του μαθήματος είναι σχετική με τους τρόπους μελέτης και έρευνας τους οποίους η περιβαλλοντική ψυχολογία ακολουθεί, αλλά και με τις δυσκολίες που αυτή αντιμετωπίζει για να διερευνήσει τις ανθρώπινες συμπεριφορές και όπως αυτές διαμορφώνονται μέσα στο πλέγμα ανθρώπου - κοινωνίας - φύσης.

            Ωστόσο η "ελευθεριάζουσα" διδακτική ατμόσφαιρα της σχολικής τάξης που σκοπίμως διαμορφώνεται, δεν αναιρεί την τήρηση μεθοδολογικών αρχών, κανόνων και διδακτικών υποχρεώσεων οι οποίες προσανατολίζουν τη διδασκαλία. Ποικίλοι και πολύχρονοι μεθοδολογικοί πειραματισμοί μου στη διδασκαλία του αντικειμένου αυτού έδειξαν ότι μια τέτοια "αντιφατική" λογική και πρακτική, ανάμεσα στην "αταξία" της σχολικής τάξης και στις "αρχές" που σκόπιμα ανατρέπουν την ευταξία της, οριοθετημένη από την "απελευθέρωση" των συμπεριφορών που εκδηλώνονται στη σχολική τάξη, καταξιώνει επιστημολογικά τις γνωστικές δομές και λειτουργίες του μαθήματος, αλλά και ερμηνεύει και βελτιώνει τις επικρατούσες ψυχο-οικολογικές θεωρήσεις, τάσεις, αντιλήψεις και κατευθύνσεις. Γι' αυτό και η ελευθεριάζουσα διαλεκτικά, διαθεματικά και μεθοδολογικά σχολική τάξη της οικο-περιβαλλοντικής ψυχολογίας στο Μαράσλειο Διδασκαλείο είναι τάξη αλληλεπιδράσεων που αναπτύσσονται ανάμεσα στα μέλη της και, κατά συνέπεια, τάξη αυτο-αξιολογικών αυτο-κριτικών και αυτο-γνωσιακών κρίσεων, αμφισβητήσεων, απόψεων και θέσεων που οι μετεκπαιδευόμενοι -στο αντικείμενο αυτό- διατυπώνουν και αντλούν από τις συμπεριφοριστικές, μορφολογικές, ψυχαναλυτικές, ανθρωπιστικές και κοινωνικο-γνωστικές θεωρίες συμπεριφοράς, προσωπικότητας και μάθησης, οι οποίες συνιστούν το πρώτο μέρος του μαθήματος (3, 4, 8, 10).

            Μια τέτοια μεθοδολογική πρακτική προσομοίωσης του ψυχοκοινωνικού οικοσυστήματος της σχολικής τάξης με τις γενικότερες ανθρώπινες συμπεριφορές που η περιβαλλοντική ψυχολογία διερευνά, απελευθερώνει στη σχολική τάξη, νοήματα, ιδεολογήματα, στερεότυπα, προκαταλήψεις, υποθέσεις, θέσεις, πειραματισμούς και ευρήματα που δικαιώνουν τους δομικούς ρόλους των δασκάλων - σπουδαστών στην οικοδόμηση της γνώσης, αλλά και προσεγγίζουν αβίαστα, φυσικά και ευχάριστα τους πολυδιάστατους στόχους της οικοπεριβαλλοντικής ψυχολογίας.

            Μιας ψυχολογίας που συνδέεται με το "πρόβλημα" της αγωγής και της συμπεριφοράς και όπως οι αλληλοεπηρεαζόμενες οικολογικές, κοινωνικές και πολιτισμικές διαδικασίες τη διαμορφώνουν (5, 7).

            Έτσι τελικά η διδασκαλία του προγράμματος αυτού δείχνει ότι δεν ενδιαφέρεται απλά για την οικοδόμηση γνώσεων και την ανάπτυξη δεξιοτήτων στους σπουδαστές της οικοπεριβαλλοντικής σχολικής τάξης, αλλά και για την επιβίωση και την ομαλή προσαρμογή τους στο διαρκώς μεταβαλλόμενο κοινωνικο-οικολογικό τους περιβάλλον.

 


ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ  ΑΝΑΦΟΡΕΣ

 

1.         ΑΘΑΝΑΣΑΚΗΣ Α., Οικοπεριβαλλοντική Παιδαγωγική, εκδ. Χ. ΔΑΡΔΑΝΟΣ, Αθήνα 1996.

2.         ΑΘΑΝΑΣΑΚΗΣ Α., Οικοπεριβαλλοντική Ψυχολογία και Εκπαίδευση, εκδ. Χ. ΔΑΡΔΑΝΟΣ, Αθήνα 2000.

3.         BANDURA A., Social learning theory, ENGLEWOOD CLIFFS, N.Y. 1997.

4.         BARKER R.G., Prospecting in Environmental Psychology, WILLEY AND SONS, U.K. 1987.

5.         BERRY J.W., POORTINGA Y.H., SEGALL M.H., DASEN P.R., Cross-cultural Psychology, CAMBRIDGE UNIVERSITY PRESS, N.Y. 1992.

6.         CANTER D. (μετάφ. Π. Κοσμόπουλος), Περιβαλλοντική Ψυχολογία, UNIVERSITY STUDIO PRESS, Θεσσαλονίκη 1988.

7.         GEORGAS D., BERRY J.W., An ecocultural taxonomy for cros-cultural psychology, CROSS-CULTURAL RESEARCH, 29, 1995.

8.         ΔΑΝΑΣΣΗΣ - ΑΦΕΝΤΑΚΗΣ Α., Η εξέλιξη της παιδαγωγικής και διδακτικής σκέψης, τόμος Β, Αθήνα 1993.

9.         ΚΑΛΑΝΤΖΗ - ΑΖΙΖΙ Α., Καινούργιες τάσεις στην ψυχολογία: Οικολογική Ψυχολογία, ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ, 22, 1982.

10.       ΚΟΛΙΑΔΗΣ Ε., Θεωρίες μάθησης και εκπαιδευτική πράξη, τόμοι Α΄ και Β΄, Αθήνα 1995.

11.       MOOS R. H., The human context: Environmental determinants of behaviour, WILLEY AND SONS, N.Y. 1976.

12.       WILLEMS E. P., Relations of models to methods in behavioral ecology, MCGURK ED., Amsterdam 1977.