16o ΣΥΝΕΔΡΙΟ

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΥ ΔΙΚΤΥΟΥ ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΩΝ ΟΡΓΑΝΩΣΕΩΝ

ΤΡΙΧΩΝΙΔΑ 8 – 10 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2004

 

ΕΙΣΗΓΗΣΗ:  Κανέλλης Γιώργος

Μέλος ομάδας εργασίας του ΕΕΒ για τ’ απόβλητα

 

ΘΕΜΑ: «Πολιτική και επιτεύγματα του Ευρωπαϊκού Γραφείου Περιβάλλοντος για τα απόβλητα»

 

« ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΠΙΤΕΥΓΜΑΤΑ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΓΡΑΦΕΙΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΓΙΑ ΤΑ ΑΠΟΡΡΙΜΜΑΤΑ»

 

   Μπορεί στη χώρα μας να ζούμε σε μεγάλο βαθμό ακόμη στην εποχή των ανεξέλεγκτων χωματερών και σωρηδόν αποθέσεων των στερεών μας απορριμμάτων, μπορεί οι στρατηγικές ορθολογικής τους διαχείρισης (μείωση, επανάχρηση, ανακύκλωση) να είναι ακόμη δραματικά πίσω, αποτελώντας έναν άσφαλτο, μη οικονομικό, δείκτη της απόστασης που μας χωρίζει από τους βόρειους εταίρους μας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, τούτο όμως δεν σημαίνει ότι οι ραγδαίες τεχνικές και νομοθετικές εξελίξεις στο πλαίσιο αυτής, δεν μας αφορούν, όσον και αν ανέμελα τις αγνοούμε. Οι εξελίξεις αυτές είναι υποχρεωτικές για μας και είναι συμφέρον μας, αντί να καθυστερούμε, να σπεύσουμε προς όφελος του περιβάλλοντος, της υγείας και της τουριστικής μας βιομηχανίας να τις εφαρμόσουμε.

   Οι νομοθετικές όμως αυτές εξελίξεις, κατά βάση θετικές, δεν διαμορφώνονται από κάποια απρόσιτη γραφειοκρατία αλλά αποτελούν τελικό προϊόν μακρών διαβουλεύσεων με τους εκπροσώπους των ενδιαφερομένων ομάδων συμφερόντων (κυβερνήσεις, παραγωγικοί κλάδοι, μη κυβερνητικές οργανώσεις κλπ). Το ευρύ και πολυσχιδές ρεύμα ιδεών και πράξης που ονομάζουμε περιβαλλοντικό κίνημα, μπορούμε, ως μέλη του, να είμαστε υπερήφανοι, ότι έχει μια από τις πιο αποτελεσματικές και υψηλού επιπέδου επιστημονικής τεκμηρίωσης εκπροσωπήσεις.

Όλες οι μεγάλες διεθνείς γενικού ή θεματικού χαρακτήρα οργανώσεις (WWF, Greenpeace, Φίλοι της Γης κλπ) έχουν γραφεία στις Βρυξέλλες, συνεργαζόμενα συχνότατα υπό το σχήμα των «Πράσινων Οκτώ». Ένας από αυτούς τους πράσινους οκτώ είναι και το Ευρωπαϊκό Γραφείο Περιβάλλοντος (European Environmental BureauEEB).

 

  1. Τι είναι και τι κάνει το ΕΕΒ.

Το ΕΕΒ είναι μια ομοσπονδία περισσότερων από 130 περιβαλλοντικών οργανώσεων εθνικού κυρίως αλλά και, ορισμένες, περιφερειακού ή και διεθνούς χαρακτήρα από τις χώρες μέλη της Ε.Ε. και τις προς ένταξη, μέλος της οποίας είναι τα τελευταία πέντε χρόνια και το ΠΑΝΔΟΙΚΟ. Άλλα μέλη του από την Ελλάδα είναι η Ελληνική Εταιρία για την Προστασία του Περιβάλλοντος και της Πολιτιστικής Κληρονομιάς, η Ελληνική Εταιρία για την Προστασία της Φύσεως,η Λέσχη Περιβάλλοντος Κέρκυρας. Ήδη έγινε από πέρυσι μέλος και η Ομοσπονδία περιβαλλοντικών Οργανώσεων της Κύπρου. Αξιοσημείωτο είναι, ότι πρώτος και για πολλά χρόνια πρόεδρος του ΕΕΒ υπήρξε ο έλληνας καθηγητής της Χημείας Μιχάλης Σκούλλος. Ο σκοπός του ΕΕΒ, από το 1974, που εγκατέστησε τα γραφεία του στις Βρυξέλλες έχει ως κύριο στόχο τον ουσιαστικό επηρεασμό της περιβαλλοντικής πολιτικής της Ε.Ε. και της ενσωμάτωσής της σε κάθε τομέα πολιτικής. Στηριζόμενο σε ένα υψηλότατης στάθμης μόνιμο προσωπικό περίπου 10 ατόμων και διπλάσιων εθελοντών αλλά και έντεκα ομάδες εργασίας αποτελούμενες από στελέχη των οργανώσεων μελών σ’ όλη την Ευρώπη, συστηματικά παράγει καλά τεκμηριωμένα κείμενα θέσεων για θέματα που είναι, ή θα ‘πρεπε να είναι στην ευρωπαϊκή ημερησία διάταξη και με συντονισμένες ενέργειες του μονίμου προσωπικού και των ομάδων εργασίας, τόσο στις Βρυξέλλες και το Στρασβούργο όσο και στις χώρες μέλη επιδιώκει τον μεγαλύτερο δυνατό επηρεασμό της νομοθετικής και διοικητικής λειτουργία της Ε.Ε. απ’ αυτές.

   Οι ομάδες εργασίας  δραστηριοποιούνται σε τομείς όπως η αγροτική πολιτική, η βιοποικιλότητα, τα χημικά, η πολιτική οικολογικού προϊόντος, η πράσινη φορολογική πολιτική τα απόβλητα και άλλα. Η δράση του ΕΕΒ στηρίζεται συστηματικά σε μια ευέλικτη πολιτική συμμαχιών όχι μόνο με άλλες αξιόπιστες περιβαλλοντικές οργανώσεις αλλά και με οργανώσεις καταναλωτών, συνδικάτα, οργανώσεις υγείας, άλλους συλλόγους.

   Στην επιδίωξή του να επηρεάσει τις πολιτικές της Ε.Ε. προς την κατεύθυνση της προστασίας του περιβάλλοντος και της αειφορίας δεν αρκείται στην έκδοση ανακοινώσεων αλλά με παρουσία στελεχών σ’ όλα τα στάδια των διαβουλεύσεων, διατύπωση θέσεων και προτάσεων σημείο προς σημείο και άσκηση πίεσης μέσω των οργανώσεων μελών συχνά κατορθώνει να αναχαιτίσει τις επιδιώξεις πανίσχυρων ομάδων οικονομικών συμφερόντων, διαμορφώνοντας καθοριστικά τα τελικά κείμενα. Δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι το σχετικά  πράσινο προφίλ της Ε.Ε. εν σχέσει με τις ΗΠΑ, την Ιαπωνία και άλλες διεθνείς ομάδες χωρών οφείλεται σε σημαντικό βαθμό στην υψηλού επιπέδου δουλειά των «πράσινων 8» στα ευρωπαίκά κέντρα λήψης αποφάσεων και ιδιαίτερα του ΕΕΒ.

 

  1. Η Πολιτική του ΕΕΒ για απόβλητα και ειδικά τα στερεά απορρίμματα

   Το ΕΕΒ, όπως προκύπτει από τα επίσημα κείμενα θέσεών του, βλέπει το ζήτημα των αποβλήτων τόσο των βιομηχανικών όσο και των αστικών μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο των προτύπων παραγωγής και κατανάλωσης. Η στρατηγική του, που διαπνέει εξάλλου και την σχετική ευρωπαϊκή νομοθεσία, αποσκοπεί στην αειφορική χρήση των φυσικών πόρων και όχι απλά στην προώθηση φιλικών στο περιβάλλον διαδικασιών και τεχνολογιών διαχείρισης του προβλήματος.

    Χαρακτηριστικά αναφέρω δύο αποσπάσματα από επίσημα κείμενα της Ε.Ε. (Κοινοτική στρατηγική για την διαχείριση των αποβλήτων – 1996 και 6ο Πρόγραμμα Δράσης για το περιβάλλον):

 «Η παραγωγή αποβλήτων αποτελεί ταυτοχρόνως μορφή ρύπανσης και σπατάλη φυσικών πόρων. Επομένως ο αντικειμενικός σκοπός – κλειδί κάθε κοινοτικής πολιτικής αποβλήτων βασισμένης στις αρχές της πρόληψης και της προφύλαξης, οφείλει να είναι η πρόληψη της παραγωγής αποβλήτων και ακόμη η μείωση της περιεκτικότητας σε επικίνδυνα υλικά των αποβλήτων… Μακροχρονίως μια τέτοια πολιτική θ’ απαιτήσει την ολοκληρωμένη αντιμετώπιση κάθε σχετικού με απόβλητα προβλήματος ήδη κατά το στάδιο της παραγωγικής διαδικασίας και κατ’ αυτόν τον τρόπο θα συμβάλει στην προαγωγή της αειφορικής ανάπτυξης», αναφέρει η «στρατηγική»

    « Να εξασφαλίσουμε ότι η ανάλωση ανανεώσιμων και μη ανανεώσιμων φυσικών πόρων και οι επιπτώσεις αυτών δεν υπερβαίνουν την φέρουσα ικανότητα του περιβάλλοντος και να πετύχουμε την αποσύνδεση της χρήσης φυσικών πόρων από την οικονομική μεγέθυνση μέσω σημαντικά βελτιωμένων μεθόδων αποτελεσματικής χρήσης των πόρων, την αποϋλοποίηση (dematerialization) της οικονομίας και την πρόληψη των αποβλήτων» είναι βασικός στόχος του 6ου προγράμματος στα πλαίσια του στρατηγικού σκοπού της αειφορικής διαχείρισης των φυσικών πόρων.

    Στα πλαίσια αυτής της ευρύτερης στρατηγικής το ΕΕΒ εκπονεί άκρως λεπτομερείς και καλά επεξεργασμένες θέσεις, κάθε φορά που αμέσως ή εμμέσως η παραγωγή νομοθεσίας αφορά το θέμα στηριζόμενο στις παρακάτω βασικές αφετηριακές θέσεις :

   α. Προώθηση με όλα τα δυνατά μέσα (φορολογία, επιδοτήσεις, πληροφόρηση, σχεδιασμός προϊόντος και άλλα) της οικονομικότερης δυνατής χρήσης των πόρων.

   β. Εμμονή στην ανάγκη ακριβούς ορισμού του τι είναι απόβλητο ώστε να μη μπορεί να παρουσιαστεί π.χ. ως ενδιάμεσο προϊόν

    γ. Εμμονή στην τήρηση της λεγόμενης «ιεραρχίας των διαχειριστικών μεθόδων». Οι νομοθετικές ρυθμίσεις σαφώς πρέπει να δίνουν προτεραιότητα στην πρόληψη των αποβλήτων πρώτα, στην επανάχρηση – ανακύκλωση ( διαβαθμιζόμενη και αυτή ) κατόπιν, στην ανάκτηση ενέργειας και μόνο ως εσχάτη καταφυγή την υγειονομική ταφή ή την καύση.

    δ. Άσκηση πίεσης για την θέση εκ μέρους της Ε.Ε. συγκεκριμένων στόχων και χρονοδιαγραμμάτων όσον αφορά την επίπτωση των απορριμμάτων σε συγκεκριμένες παραμέτρους του περιβάλλοντος.

    ε. Προτεραιότητα στην πρόληψη των απορριμμάτων τόσο στην ποσοτική όσο και στην ποιοτική της διάσταση (διάρκεια ζωής των προϊόντων, σχεδιασμός με βάση κοινά στάνταρ, επισκευασιμότητα κλπ)

    στ. Υπευθυνότητα του τελικού παραγωγού για τον όλο κύκλο ζωής του προϊόντος

    ζ. Συστηματική πολιτική υποκατάστασης υλικών από εναλλακτικά περισσότερο ανακυκλώσιμα ή λιγότερο τοξικά

     η. Διασφάλιση ότι διαδικασίες καύσης (εσχάτης εν πάση περιπτώσει λύσης στην ιεραρχία των προσφερομένων διαχειριστικών μεθόδων) για ανάκτηση ενέργειας δεν θα προκαλούν ρύπανση

     θ. Άσκηση ηγετικού και όχι απλά διευκολυντικού ρόλου εκ μέρους της Ευρωπαϊκής Επιτροπής

 

  1. Επιτεύγματα του ΕΕΒ στον τομέα των αποβλήτων

 

    Το ΕΕΒ στηριζόμενο στην αποτελούμενη από 75 άτομα-μέλη οργανώσεων σ’ όλη την Ευρώπη Ομάδα εργασίας του για τα απόβλητα περιλαμβανομένων των αστικών απορριμμάτων έχει αφήσει τη σφραγίδα του σε κάθε νομοθετική εξέλιξη των τελευταίων δεκαετιών στο τομέα αυτόν. Διατύπωση συγκεκριμένων προτάσεων ή λεπτομερών τροπολογιών σε προτάσεις των εισηγητών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, οργάνωση σεμιναρίων με ειδικούς, συμμετοχή στην χάραξη στρατηγικής, όπως στα σχετικά κεφάλαια του εν ισχύϊ 6ου Προγράμματος για το Περιβάλλον, άσκηση πίεσης με λεπτομερή επιχειρήματα και αντιπροτάσεις σε εισηγητές, μέλη της επιτροπής Περιβάλλοντος του Ε.Κ. αλλά και της ολομέλειάς του έχουν οδηγήσει στην ψήφιση οδηγιών ή άλλων νομοθετικών κειμένων με προοδευτικό και τολμηρό περιεχόμενο όπως η οδηγία για τις συσκευασίες, η οδηγία για την διασυνοριακή μεταφορά των αποβλήτων η οδηγία για τα απόβλητα των μεταλλείων (σημαντική ιδιαίτερα για την Β. Ελλάδα), η αναφορά του Ευρωκοινοβουλίου για τις μπαταρίες, η συμπερίληψη της αρχής της ευθύνης του παραγωγού και άλλα.

    Είναι χρήσιμη μια ειδικότερη αναφορά στις δύο τελευταίες περιπτώσεις που ανέφερα και οι οποίες ψηφίστηκαν κατά το τρέχον έτος (μεταλλευτικά απόβλητα και μπαταρίες), μια και σ’ αυτές υπήρξε και ενεργός, ιδιαίτερα επιτυχής συμμετοχή και του Δικτύου μας,  που συμμετέχει με δύο μέλη στην  ομάδα εργασίας για τα απόβλητα.

   Το μόνιμο προσωπικό των Βρυξελλών ετοίμασε πολυσέλιδα κείμενα με λεπτομερείς τις θέσεις μας σημείο προς σημείο, επέλεξε τα άρθρα και εδάφια που έπρεπε να υποστηριχθούν και εκείνα που έπρεπε να απαλειφθούν ή τροποποιηθούν και στη συνέχεια τα μέλη της ομάδας εργασίας ανέλαβαν να επικοινωνήσουν είτε από κοντά, τηλεφωνικά η με ηλεκτρονικό ταχυδρομείο με τα μέλη της κοινοβουλευτικής επιτροπής περιβάλλοντος και στην συνέχεια με όλους τους ευρωβουλευτές. Ας μου επιτραπεί να σημειώσω ότι στην περίπτωση της αναφοράς για τις μπαταρίες (εν όψει νέας οδηγίας), στην οποία το επίμαχο ήταν η απαγόρευση της χρήσης των βαρέων μετάλλων καδμίου και νικελίου, οι έλληνες ευρωβουλευτές παρέστησαν και ψήφισαν υπέρ της κατάργησης. Ιδιαίτερα θετική εντύπωση άφησε το γεγονός ότι η μόνη εθνική κοινοβουλευτική ομάδα από την παράταξη του Ευρωπαϊκού Λαϊκού Κόμματος που ψήφισε υπέρ των θέσεων κατάργησης που προωθούσε, σε αντίθεση με την χημική βιομηχανία, το οικολογικό κίνημα, ήταν η ομάδα της Νέας Δημοκρατίας. Αξίζει επίσης να προστεθεί ότι στην περίπτωση των μεταλλευτικών αποβλήτων μετά από αίτημα  του ΕΕΒ που υπεβλήθη δια του Δικτύου μας Ελληνίδα ευρωβουλευτής απέσυρε τροπολογία που η ίδια είχε καταθέσει.

    Το αποτέλεσμα αυτών των δύο ψηφοφοριών που έγιναν μέσα στο 2004 κρίνεται ως επιτυχία, ως θετική συμβολή στην αειφορική στρατηγική της Ε.Ε. Συγκεκριμένα όσον αφορά την οδηγία για τα μεταλλευτικά απόβλητα στόχοι του ΕΕΒ ήταν η απάλειψη σημαντικών αμφισημιών στην ορολογία, η εξαντλητική και όχι ενδεικτική αναφορά στο κείμενο διαφόρων τύπων αποβλήτων, η θέση σαφών ποσοτικών περιβαλλοντικών στόχων και όχι χρήση απλώς των «καλύτερων διαθέσιμων τεχνικών». Η οδηγία είναι θετική, περιλαμβάνει σαφείς κανόνες για την πρόληψη περιβαλλοντικών καταστροφών, και χάρις στις πιέσεις του ΕΕΒ και του WWF έγινε πιο συγκεκριμένη και αυστηρή.

    Όσον αφορά την αναφορά για τις μπαταρίες και τους συσσωρευτές, όπως προανέφερα, παρά τις εξαιρέσεις που περιλαμβάνει, εντούτοις κρίνεται ως σαφής επιτυχία μια και η ρητή απαγόρευση του καδμίου και του μολύβδου καλύπτει περί το 90% των παραγομένων σχετικών προϊόντων.

     Φυσικά υπάρχουν και αποτυχίες. Τα λόμπυ των κάθε φορά ενδιαφερομένων βιομηχανικών κλάδων είναι επίσης ισχυρά και έχουν άνεση μέσων. Όμως πρέπει να τονίσουμε (προς μίμηση και από μας) τούτο : η υψηλού επιπέδου τεκμηρίωση των θέσεων του ΕΕΒ και των υπολοίπων «πράσινων 8» συχνότατα εξισορροπεί δυσμενέστατους συσχετισμούς δύναμης.

     Με τα όσα ενδεικτικά ανέφερα φυσικά δεν εξαντλείται το θέμα της πολιτικής του ΕΕΒ για το γιγαντιαίο (αν και σχετικά επιλύσιμο αν το συγκρίνει κανείς με το ενεργειακό) θέμα της διαχείρισης των αποβλήτων. Θα ήθελα όμως να κρατήσουμε τούτο στη μνήμη μας: το δίκτυό μας βάζει το λιθαράκι του τόσο στο κύρος όσο και στην πρακτική δράση ενός υψηλότατης στάθμης και αποτελεσματικότητας πανευρωπαϊκού δικτύου. Πολλά μαθήματα οργάνωσης, συγκέντρωσης πόρων, αξιοπιστίας και απήχησης στους θεσμούς και το κοινό μπορούμε να πάρουμε απ’ αυτό. Εξ άλλου είμαστε σαρξ εκ της σαρκός του.