Γκλιάος Κωνσταντίνος, δάσκαλος,

 υπεύθυνος Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης στη Δ/νση Α/θμιας Εκπ/σης Χαλκιδικής

 

Η ΨΗΦΙΑΚΗ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΣΑΝ ΜΕΣΟ ΚΑΤΑΓΡΑΦΗΣ ΔΡΑΣΕΩΝ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Η περιβαλλοντική εκπαίδευση είναι μια παιδαγωγική διαδικασία που προϋποθέτει αυθεντικές εμπειρίες των μαθητών. Συνηθίζουμε να αναζητάμε αυτές τις εμπειρίες βγαίνοντας τόσο από την αίθουσα όσο και από το τυπικό πρόγραμμα της τάξης. Σε αυτές τις «εξόδους» κύριο εργαλείο για να «συλλέξουν» βιώματα οι μαθητές μας είναι οι αισθήσεις τους. Και κύρια αποστολή μας είναι να ενεργοποιήσουμε τις αισθήσεις τους φροντίζοντας για το κλίμα των δράσεων και επιλέγοντας ερεθίσματα που απευθύνονται σε όσο το δυνατόν περισσότερες (εικόνες, ήχους, οσμές, αγγίγματα, γεύσεις). 

Με όλα τα παραπάνω οι μαθητές ζουν έντονα τις στιγμές των περιβαλλοντικών δράσεων και συγκεντρώνουν θετικά συναισθήματα και πολύτιμες γνώσεις.

Τι γίνεται όμως με όλο αυτό το υλικό που προσλαμβάνουμε στις δράσεις;

Μπορούμε να δεχθούμε δύο ενδεχόμενα. 

Το πρώτο είναι να μείνουμε στα βιώματα χωρίς να επιμείνουμε σε κάποιες μεθόδους καταγραφής των γεγονότων.  Θα αντλήσουμε από τη μνήμη των μαθητών μας κάθε φορά που θέλουμε να αξιοποιήσουμε διδακτικά τα γεγονότα. Προϋποτίθεται βέβαια ότι θα προσπαθήσουμε σύντομα να ξαναφέρουμε στην επιφάνεια τις καταγεγραμμένες εμπειρίες τους γιατί αλλιώς ο χρόνος δουλεύει σε βάρος μας.

Το δεύτερο ενδεχόμενο είναι να θέλουμε να κρατήσουμε κάτι περισσότερο από τις μνήμες, να κάνουμε μια «υλική καταγραφή». Αυτό μπορεί να γίνει με χρήση μαγνητοφώνου, με βιντεοσκόπηση, με φωτογράφηση, με τήρηση ημερολογίου και σημειώσεων, με δημιουργία σχεδιαγραμμάτων, με συλλογή δειγμάτων κ.λ.π. Με τη χρήση αυτών των μέσων πετυχαίνουμε να «διατηρήσουμε» τα γεγονότα με αντικειμενικό τρόπο αποφεύγοντας τις αλλοιώσεις που προκαλεί η επιλεκτική μνήμη.

Η αναγκαιότητα της «υλικής καταγραφής» των δράσεων είναι προφανής, ανεξάρτητα από την ηλικία των μαθητών (νήπια ή μεγάλοι μαθητές). Εννοείται ότι σε μικρές ηλικίες μαθητών το μεγαλύτερο βάρος της «υλικής καταγραφής» των δράσεων πέφτει στον/στην εκπαιδευτικό ενώ όσο μεγαλύτεροι είναι οι μαθητές τόσο περισσότερα μπορούν να κάνουν οι ίδιοι.

Χωρίς να θέλω να υπερτονίσω την αξία των καταγραφών πιστεύω ότι, τουλάχιστον οι εργασίες που διαρκούν περισσότερο από μερικές ημέρες, θα πρέπει να συνοδεύονται από μια ποικιλία καταγραφών ξεκινώντας από το συνοπτικό ημερολόγιο και φτάνοντας σε κάθε πρόσφορο μέσο που δεν διαταράσσει την ομαλή εξέλιξη των δράσεων. (Εννοείται πως οι κάθε είδους καταγραφές παραμένουν χρήσιμες ακόμα και για μια μεμονωμένη δράση ή ένα σύντομο project).

 

Από την προσωπική μου ενασχόληση με τη φωτογράφηση περιβαλλοντικών δράσεων θέλω να σημειώσω εδώ λίγα πράγματα για τη χρήση της φωτογραφίας στην π.ε. έτσι όπως την βλέπω. Δεν βρήκα προηγούμενες αναφορές για να στηριχθώ. Πιθανές συμπληρώσεις και ενστάσεις για τις απόψεις μου είναι ευπρόσδεκτες.

 

 

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ  ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΣΤΗΝ Π.Ε.

 

Λέμε ότι «μια φωτογραφία αξίζει όσο χίλιες λέξεις» αλλά είναι πάντα έτσι;

Μπορεί η φωτογραφία να παίξει σημαντικό ρόλο στην περιβαλλοντική εκπαίδευση; Κι αν ναι, τότε ποιες φωτογραφίες και με ποιες προϋποθέσεις μπορούν να γίνουν ένα σημαντικό εργαλείο στα χέρια της περιβαλλοντικής ομάδας; 

Στα πλαίσια αυτού του άρθρου θα εξετάσουμε 2 ειδών φωτογραφίσεις:

Α.  προσφερόμενες σαν έτοιμο οπτικό υλικό που βοηθάει στην έρευνα  και

Β.   σαν εργαλείο καταγραφής για τις δράσεις μας

 

Ας τα δούμε ξεχωριστά

 

Φωτογραφήσεις προσφερόμενες σαν έτοιμο οπτικό υλικό που μας βοηθάει στην έρευνα

Εδώ, φυσικά, μιλάμε για φωτογραφίες άλλων και όχι των παιδιών.  Αυτού του είδους οι φωτογραφίες μπορεί να αποτελούν υποστηρικτικό υλικό για την εργασία αλλά τις χρησιμοποιούμε πάντα χωρίς να ξεχνάμε ότι: το να δεις μια φωτογραφία δεν αποτελεί προσωπική – βιωματική εμπειρία. Η φωτογραφία δεν είναι η πραγματικότητα αλλά εικόνα της πραγματικότητας. Δεν θα υπήρχε καν λόγος ν’ αναφερθούμε σ’ αυτό το είδος φωτογραφιών αν δεν υπήρχε η υποπερίπτωση των φωτογραφιών που τράβηξε ο ίδιος ο εκπαιδευτικός. Είναι οι φωτογραφίες αντικειμένων, γεγονότων ή καταστάσεων που είχε την ευκαιρία να δει και να φωτογραφήσει ο εκπαιδευτικός και τις οποίες φέρνει στην τάξη όταν πιστεύει ότι μπορούν να χρησιμεύσουν σαν αφορμή για μια συζήτηση ή σαν στοιχείο υπέρ μιας άποψης.  Αυτονόητο είναι ότι ποτέ δεν μπορούν να υποκαταστήσουν βιωματικές εμπειρίες. Αντίθετα καλό είναι να γίνουν δέλεαρ για μια επί τόπου επίσκεψη των μαθητών.  (Άλλωστε η φωτογραφία όσα και να λέει ποτέ δεν τα λέει όλα )

Φωτογραφήσεις μαθητών (και δασκάλων) σαν εργαλείο καταγραφής 

Από τα πρώτα χρόνια της π.ε. στην Ελλάδα χρησιμοποιούμε τις φωτογραφήσεις σαν εργαλείο, άλλοτε κάνοντας λήψεις με αρνητικό φιλμ και άλλοτε (που είναι και το καλύτερο) με θετικό φιλμ που μας δίνει διαφάνειες (slides). Χάρη σ’ αυτές τις φωτογραφήσεις σώθηκαν στοιχεία για πολλά περιβαλλοντικά προγράμματα και εμπλουτίστηκαν οι πρώτες εκδόσεις περιβαλλοντικών προγραμμάτων των νομών. Οι σύγχρονες ψηφιακές φωτογραφικές μηχανές όμως, έκαναν τη φωτογράφηση την πιο απλή και οικονομική μέθοδο καταγραφής εικόνων. Δεδομένου ότι όλα τα σχολεία μας διαθέτουν Η/Υ, ακολούθησε και η προμήθεια των ψηφιακών φωτογραφικών μηχανών σε πολλές περιπτώσεις μέσα από τη δαπάνη για τη δημιουργία των «εργαστηρίων Η/Υ» και σε άλλες μέσα από διάφορα επιδοτούμενα προγράμματα (Πανεπιστημίου Αιγαίου κ.ά.).

Στα πλεονεκτήματα των ψηφιακών φωτογραφικών μηχανών μπορούμε να προσθέσουμε τη δυνατότητα πολλών φωτογραφήσεων χωρίς επιβάρυνση για αγορά φιλμ, τη δυνατότητα επεξεργασίας και προβολής τους χωρίς να είναι αναγκαίο να πληρώνουμε εκτυπώσεις, τη δυνατότητα αποστολής και λήψης με το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο κλπ

 

 

Ας δούμε παρακάτω τη χρησιμότητα των ψηφιακών φωτογραφιών σε διάφορες περιπτώσεις – ανάγκες ενός περιβαλλοντικού προγράμματος.

 

1.               για συλλογή - διατήρηση στοιχείων που θα επεξεργαστούμε αργότερα 

"Η φωτογραφική μηχανή είναι ένα όργανο που διδάσκει στους ανθρώπους πως να βλέπουν χωρίς τη φωτογραφική μηχανή" Ντοροθέα Λαντζ

Το πρώτο και σημαντικότερο βήμα για ένα παιδί που κάνει περιβαλλοντική εκπαίδευση είναι να μάθει να βλέπει πράγματα και καταστάσεις που πριν δεν παρατηρούσε.  Αυτό το άνοιγμα του νου και των αισθήσεων στα συμβαίνοντα είναι κατά την άποψή μου και το πρώτο βήμα στον μακρύ δρόμο της αγωγής ενός δημοκρατικού και (περιβαλλοντικά, κοινωνικά, ατομικά…) υπεύθυνου πολίτη.

Το πώς θα μάθει το παιδί να αξιοποιεί αυτά που με τις αισθήσεις προσλαμβάνει είναι φυσικά μια μεγάλη και επίπονη διαδικασία.  Η φωτογραφική τέχνη είναι μόνο ένα από τα εργαλεία που ασκούν το μάτι του ανθρώπου στο να βλέπει με νέους τρόπους, από διαφορετικές απόψεις και με διαφορετικά κριτήρια τον γύρω κόσμο.  

Χωρίς να παραβλέπουμε τα καλλιτεχνικά κριτήρια της οπτικής που προαναφέραμε, είναι πολύ σημαντικό να θέσουμε και να κάνουμε αντιληπτά τα «δημοσιογραφικά» ή τα «ερευνητικά» κριτήρια των μικρών μας  εξερευνητών.

Μετά από μια τέτοια προετοιμασία της περιβαλλοντικής ομάδας μπορούμε να ξεκινήσουμε για δράση.  

Οι δράσεις μας φωτογραφίζονται από ζευγάρια μαθητών (ένας φωτογραφίζει κι ένας σημειώνει το αντικείμενο ή τον λόγο λήψης του συγκεκριμένου θέματος).

Για να κρατήσουμε επαρκή στοιχεία φωτογραφίζουμε :  τους μαθητές σε δράση, τους συνεργάτες, τους ανθρώπους των οποίων η εργασία είναι αντικείμενο παρατήρησης των μαθητών, αντικείμενα και καταστάσεις που σχετίζονται με το θέμα της δράσης και φυσικά, οτιδήποτε αξίζει να καταγραφεί και να συζητηθεί στα πλαίσια του θέματος.

Δεν είναι απαραίτητο να διαθέτουμε πολλές φωτογραφικές μηχανές. Η –έστω μία - φωτογραφική μηχανή μπορεί να περάσει στα χέρια διαφόρων μαθητών.  Το σημαντικό είναι ότι όλοι οι μαθητές διδάσκονται να βλέπουν με «τη ματιά του φωτογράφου – ρεπόρτερ». 

Την ώρα μιας επίσκεψης, μιας συζήτησης ή μιας συνέντευξης οι εντυπώσεις είναι πολλές. Οι φωτογραφίες θα βοηθήσουν τη μνήμη όταν θα επεξεργαζόμαστε τον πλούτο των εμπειριών μας.  Αμφισβητήσεις για γεγονότα μπορούν να διαλευκανθούν από το «φωτορεπορτάζ» (όπως αμφιβολίες για το τι είπε κάποιος λύνονται με τη μαγνητοφώνηση).   

Στην περίπτωση που ερευνούμε ένα τοπικό περιβαλλοντικό πρόβλημα οι φωτογραφίες μας αποτελούν υλικό για προβληματισμό δικό μας, για προώθηση στον τοπικό τύπο και για στήριξη των απόψεων μας όταν θα απευθυνθούμε στις τοπικές αρχές.  Μια τεχνική λεπτομέρεια: Μην ζουμάρετε στο αντικείμενο τόσο ώστε να χαθεί ο περίγυρος. Μόνο αν φαίνεται καθαρά η τοποθεσία μπορείτε να πείσετε. (Εννοείται ότι επεξεργασία φωτογραφίας με τρυκ και αλλοιώσεις δεν επιτρέπεται ούτε εξυπηρετεί τον περιβαλλοντικό προβληματισμό). Σε κάθε περίπτωση τραβήξτε πλάνα από διαφορετικές θέσεις.

Αν το θέμα μας είναι μια επέμβαση για τη βελτίωση ενός χώρου, όπως π.χ. στα θέματα «βελτιώνουμε την αυλή του σχολείου μας» ή «υιοθετούμε ένα πάρκο» τότε οι φωτογραφήσεις των χώρων πριν την επέμβαση κατά τη διάρκεια των εργασιών μας και στο τέλος είναι απαραίτητες. Τεχνική λεπτομέρεια:  Σημαδέψτε κάποιες θέσεις από τις οποίες θα πάρετε φωτογραφίες με το ίδιο ζουμ σε όλες τις φάσεις του προγράμματος. 

Διαφορετική θέση λήψης και διαφορετικό ζουμάρισμα κάθε φορά, είναι λάθος γιατί προκαλεί σύγχυση στο θεατή.

Σε κάθε περίπτωση, στα διαλείμματα ενός πρότζεκτ , οι φωτογραφίες προβαλλόμενες στην οθόνη (ή σε τοίχο) γίνονται αντικείμενο σχολιασμού από την περιβαλλοντική ομάδα. Βλέποντάς τες οι μαθητές σχολιάζουν, κρίνουν γεγονότα και καταστάσεις, εμπνέονται για νέες αναζητήσεις ή για λύσεις. 

 

2.               για να αναγνωρίσω το αντικείμενο φέρνοντας τη φωτογραφία σε κάποιο ειδικό

 

Σε θέματα όπως π.χ. «η τοπική χλωρίδα», ή «αγριολούλουδα του τόπου μας» υπάρχουν ένα πλήθος απορίες για το όνομα και την κατάταξη των φυτών που παρατηρούμε. Σε τέτοιες περιπτώσεις η φωτογράφηση των αντικειμένων έρευνας (εδώ: των φυτών) βοηθάει στη συλλογή οπτικού υλικού που μπορούμε αργότερα να δείξουμε σε ειδικό (βιολόγο, γεωπόνο, δασολόγο) για να μας δώσει πληροφορίες και ονοματολογία. 

Πολλές φορές ακόμη και για πολύ γνωστά μας είδη, οι ετήσιες μεταβολές στη μορφή του προς έρευνα αντικειμένου μπορούν να γίνουν γνωστές μόνο μέσα από φωτογραφήσεις ανά εποχή.    

 

3.               για να μπορώ να θυμάμαι την πορεία μιας πρωτότυπης κατασκευής

 

Όταν κάνετε μια κατασκευή μην παραλείψετε: Φωτογραφήστε στην αρχή τα υλικά, τα εργαλεία και τα σχέδια σας(αν υπάρχουν τέτοια) Σε κάθε στάδιο της κατασκευής φωτογραφήστε και το σύνολο αλλά και λεπτομέρειες. Ιδιαίτερη προσοχή δώστε στη φωτογράφηση της βαφής. Αν απαιτούνται ιδιαίτερες λήψεις (π.χ. μιας μακέτας από ψηλά ας το αναλάβει ο ίδιος ο εκπαιδευτικός για λόγους ασφάλειας).  Μην ξεχνάτε ότι συχνά αδυνατούμε να επαναλάβουμε μια πρωτότυπη κατασκευή γιατί δεν καταφέρνουμε να ανακαλέσουμε τις μνήμες των ενεργειών μας.

 

4.               για τις παρουσιάσεις

 

Σε κάθε παρουσίαση της εργασίας μας στον τύπο, οι ψηφιακές φωτογραφίες από τις δράσεις μας μπορούν να συνοδεύουν τα κείμενά μας.

Σε συνεργασίες και προγράμματα ανταλλαγών «Comenius» ή το «Ε-twinning» οι ψηφιακές εικόνες είναι το προσφορότερο μέσο για να δείξουμε και σε άλλους μαθητές τις δράσεις μας και να δούμε τις δικές τους και μάλιστα σχεδόν σε μηδενικό χρόνο. Μια τέτοιας μορφής ανταλλαγή κάνει δυνατή την εφαρμογή παράλληλων δράσεων και την από κοινού αξιολόγησή τους.

Στην τελική παρουσίαση οι ψηφιακές φωτογραφίες μπορούν να προβληθούν πολύ εύκολα και εντυπωσιάζουν το κοινό. Προσθέστε φωτογραφίες από καλλιτεχνικά έργα και από παρεμβάσεις των μαθητών προς όφελος του τοπικού περιβάλλοντος. Προσέξτε οι εντυπωσιακές εικόνες να μην επισκιάσουν την λεκτική παρουσίαση των δράσεων.  Συνοδέψτε τις φωτογραφίες δράσεων με κείμενα. Είναι πολύ εύκολο να γράψετε στον πίνακα τα συμπεράσματα ή τις αποφάσεις σας με μεγάλα γράμματα και μετά να φωτογραφήσετε το κείμενο.

Αν επιλέξετε να εκτυπώσετε φωτογραφίες για να δημιουργήσετε μια έκθεση, υπολογίστε από πριν ότι το κόστος είναι μεγάλο…

 

5.               για τη δημιουργία εντύπου ή ψηφιακού δίσκου    

 

Οι ψηφιακές φωτογραφίες συνδυάζονται πολύ εύκολα με τα κείμενα των μαθητών όταν δημιουργούμε ένα έντυπο για να παρουσιάσουμε το πρόγραμμα. Παράλληλα μέσα από ψηφιακές φωτογραφίες τα καλλιτεχνικά έργα των μαθητών μπορούν να γίνουν προσιτά στον αναγνώστη και ο κάθε μαθητής να κρατήσει στο τελικό έντυπο τα έργα όλων των άλλων και τις ομαδικές καλλιτεχνικές εργασίες.  Αν το κόστος των έγχρωμων εντύπων σας φαίνεται υψηλό σκεφτείτε μήπως είναι προτιμότερη η δημιουργία ενός ψηφιακού δίσκου δεδομένων: κοστίζει λίγο και αναπαράγεται απεριόριστα.

 

6.               σαν αποδεικτικό υλικό για τις βιωματικές προσεγγίσεις που εφαρμόστηκαν

 

Οι δράσεις μας καταγράφονται συστηματικά. Για κάθε δράση φωτογραφίζουμε αντιπροσωπευτικά στιγμιότυπα και εικόνες που θέλουμε να μείνουν στη μνήμη της ομάδας. Διατηρείται ένα «φωτογραφικό αρχείο» που αποδεικνύει την ερευνητική μας πορεία πάνω στο θέμα.

  Ένα πρόγραμμα δράσεων που φωτογραφήθηκε με επιμέλεια είναι πολύ χρήσιμο τόσο για τον εκπαιδευτικό (αν θέλει να το αξιοποιήσει στο διδακτικό του έργο) όσο και για όλη την εκπαιδευτική κοινότητα (σαν παράδειγμα εργασίας ).

 

 

ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑΣ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ

 

Για το παιδί του δημοτικού σχολείου η φωτογράφηση δεν είναι απλά μια ακόμα χρήση συσκευών.  Είναι η εισαγωγή σε μια τέχνη που αποτυπώνει εικόνες του πραγματικού κόσμου φιλτραρισμένες από τον εσωτερικό κόσμο του φωτογράφου. Ο κάθε μαθητής  (και ο κάθε φωτογράφος) κοιτάζοντας τα πρόσωπα, τα αντικείμενα και τα γεγονότα διαμορφώνει εντός του διαφορετικές οπτικές και διαφορετικές αντιδράσεις. Η αντικειμενική πραγματικότητα από τη στιγμή που ο άνθρωπος κοιτάζει τα πράγματα, ασυνείδητα, γίνεται αντικείμενο εσωτερικής επεξεργασίας. Καθένας μας «βλέπει» άλλα πράγματα και επηρεάζεται αλλιώς.

Φυσικά εμείς οι εκπαιδευτικοί δεν μπορούμε να γίνουμε δάσκαλοι της φωτογραφικής τέχνης .  Μπορούμε όμως να προβληματίσουμε τα παιδιά για το ρόλο της εικόνας, την αξία της στη δημοσιογραφία, την επιστημονική έρευνα, την κοινωνική έρευνα κλπ. Μπορούμε να αναφερθούμε στη δύναμη της φωτογραφίας να επιδρά τον θεατή και ενδεχόμενα να τον εξαπατά. Η δύναμη της εικόνας από μέσο χειραγώγησης ανθρώπων, στα χέρια ενός έντιμου ερευνητή, γίνεται εργαλείο σωστής πληροφόρησης και ευαισθητοποίησης. Οι ειλικρινείς προθέσεις της περιβαλλοντικής ομάδας μπορούν να βρουν στην αποτύπωση εικόνων ένα ισχυρό εργαλείο μετάδοσης μηνυμάτων στην τοπική και την ευρύτερη κοινωνία.

Η φωτογραφία είναι επίσης μια προεπαγγελματική εμπειρία, άσκηση σε μια δεξιότητα που απαιτεί συντονισμό, μορφή έκφρασης, εν δυνάμει μορφή τέχνης.

Από τη σκοπιά της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης η χρήση της είναι μια παράμετρος που διευρύνει τον ορίζοντα των στόχων του προγράμματος π.ε.

 

Για όλα όσα προανέφερα μη διστάζετε: Βγάλτε την ψηφιακή μηχανή του σχολείου σε δράση. Από το νηπιαγωγείο ως την 2η τάξη του δημοτικού σχολείου είναι βέβαιο ότι οι φωτογραφικές καταγραφές θα αποτελούν κυρίως δική σας δουλειά. Από την 3η και 4η τάξη όμως οι επίδοξοι φωτογράφοι θα δοκιμάζουν συχνά τις δυνάμεις τους σαν περιβαλλοντικοί δημοσιογράφοι ενώ οι μαθητές της 5ης και της 6ης θα γίνουν τακτικοί ανταποκριτές από το μέτωπο των περιβαλλοντικών δραστηριοτήτων. Όσο για τους μαθητές γυμνασίου και λυκείου εκεί οι δυνατότητες είναι πολύ περισσότερες καθώς και η πιθανότητα να «κολλήσει» ένας μαθητής μας το πάθος του φωτογράφου …

 

Στη Χαλκιδική, πρόσφατα, με πρωτοβουλία του συναδέλφου Σάββα Ορφανίδη και την εποπτεία του Σχολικού συμβούλου κου Αριστείδη Τσακαλίδη δημιουργήθηκε η ιστοσελίδα www.8art.gr/photography  που προσφέρει την ευκαιρία στους μαθητές των δημοτικών σχολείων του νομού να συμμετέχουν σε διαγωνισμούς φωτογραφίας. Η ιστοσελίδα προσφέρει πληροφορίες και γνώσεις για τη φωτογραφική τέχνη. Ένα από τα επόμενα βήματα θα μπορούσε να είναι η δημιουργία μιας γωνιάς με πληροφορίες για τη φωτογράφηση των μαθητικών δράσεων και σχετικές φωτογραφίες μαθητών και συναδέλφων…

Εύχομαι κάποτε να δημιουργηθεί μια ειδική ιστοσελίδα αφιερωμένη στο φωτογραφικό υλικό που παράγεται στα προγράμματα των καινοτόμων δράσεων και να λειτουργήσει πολλαπλασιαστικά για την ώθηση των συναδέλφων σε αυτές.

kgliaos@sch.gr

 

 

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

ΥΠΕΠΘ/Παιδαγωγικό Ινστιτούτο: «Δ.Ε.Π.Π.Σ.  για την Περιβ. Εκπαίδευση»

ΥΠΕΠΘ/Παιδαγωγικό Ινστιτούτο: «ΟΔΗΓΟΣ ΝΗΠΙΑΓΩΓΟΥ Εκπαιδευτικοί σχεδιασμοί Δημιουργικά περιβάλλοντα μάθησης» Χ. Δαφέρμου – Π. Κουλούρη – Ε Μπασαγιάννη

http://www.forsyth.k12.ga.us/sbeck/digital/goingdigital.htm

http://www.techlearning.com/db_area/archives/WCE/archives/heese6.htm

http://www.newhorizons.org/strategies/environmental/wolf.htm

 

http://www.edutopia.org/community/spiralnotebook/?p=33

 

http://subscriptions.fasfind.com/wwwtools/m/283.cfm