ΠΟΛΙΤΕΣ ΓΙΑ ΤΑ ΚΟΙΝΑ

Οικολογική Παιδαγωγική Ομάδα

Περικλέους 18, Χολαργός  Τ.Κ 155 61

10-7-2000

 

Περιβαλλοντική Εκπαίδευση σύμφωνα με το ισχύον δίκαιο της Παιδείας

Σχόλιο σχετικά με το σκοπό των ειδικών προγραμμάτων περιβαλλοντικής εκπαίδευσης – στα Βθμια σχολεία*

 

 

Α. Η διαμόρφωση ενεργών πολιτών ως βασικός σκοπός της εκπαίδευσης:

 

Σύμφωνα με την παράγραφο 2 του άρθρου 16 του Συντάγματος της Ελλάδας, η παιδεία – εκπαίδευση (που «αποτελεί βασική αποστολή του Κράτους») έχει σκοπό της, μεταξύ των άλλων1, «τη διάπλαση των Ελλήνων σε ελεύθερους και υπεύθυνους πολίτες». Αυτό σημαίνει ότι έχει σκοπό της τη διάπλαση των Ελλήνων (δηλαδή των παιδιών, των εφήβων, των νέων και των ενηλίκων που συνδέονται με το Ελληνικό Κράτος με το νομικό δεσμό της ιθαγένειας – υπηκοότητας) σε ενεργούς πολίτες, που γνωρίζουν – ασκούν τα δικαιώματά τους (:ελεύθεροι πολίτες) και γνωρίζουν – εκπληρώνουν τις υποχρεώσεις τους (:υπεύθυνοι πολίτες). Πράγμα που σε τελική ανάλυση «μεταφράζεται» ως εξής: Η παιδεία, σύμφωνα με το Σύνταγμα της Ελλάδας, αποσκοπεί να διαπλάσει τους «βάσει ιθαγένειας - υπηκοότητας πολίτες», (για τους οποίους τα νομοθετικά κείμενα προβλέπουν δικαιώματα και υποχρεώσεις), σε ενεργούς πολίτες, που έχουν διδαχθεί – μάθει και ασκούν τα δικαιώματά τους, και , αντίστοιχα, έχουν διδαχθεί – μάθει και εκπληρώνουν τις υποχρεώσεις τους2.

 

Β. Ο «τρισκελής» σκοπός της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και τα ειδικά προγράμματά της:

 

Ο πιο πάνω γενικός σκοπός της παιδείας αναδεικνύεται και υπηρετείται από το νομοθετημένο ειδικότερο σκοπό της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης: Σύμφωνα με το άρθρο ΙΙΙ, παράγραφος 13, του νόμου 1892 του ’90, βάσει του οποίου εντάχθηκε επίσημα η περιβαλλοντική εκπαίδευση στη Βθμια εκπαίδευση3, «σκοπός της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης είναι να συνειδητοποιήσουν οι μαθητές  τη σχέση του ανθρώπου με το φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον του, να ευαισθητοποιηθούν για τα προβλήματα που συνδέονται με αυτό και να δραστηριοποιηθούν με ειδικά προγράμματα, ώστε να συμβάλουν στη γενικότερη προσπάθεια αντιμετώπισής τους. Με αποφάσεις του Υπουργού Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων καθορίζονται τα πλαίσια και ο τρόπος εφαρμογής και χρηματοδότησης ειδικών προγραμμάτων περιβαλλοντικής εκπαίδευσης»4.

 

Από τις διατάξεις αυτές συνάγεται ότι ο σκοπός της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης είναι «τρισκελής»: Όσον αφορά στο πρώτο «σκέλος» (:να συνειδητοποιήσουν οι μαθητές τη σχέση του ανθρώπου με το φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον του) και στο δεύτερο «σκέλος» (:να ευαισθητοποιηθούν για τα προβλήματα του περιβάλλοντος), ο σκοπός είναι δυνατό να επιτευχθεί τόσο στα πλαίσια των διδασκομένων μαθημάτων5, όσο και στα πλαίσια προγραμμάτων μελέτης περιβάλλοντος και περιβαλλοντικών προβλημάτων, που πραγματοποιούνται  «εκτός τάξης», στα πλαίσια των «σχολικών δραστηριοτήτων»6.

 

Όσον αφορά στο τρίτο «σκέλος» (:και να δραστηριοποιηθούν, με ειδικά προγράμματα, ώστε να συμβάλουν στη γενικότερη προσπάθεια αντιμετώπισης των προβλημάτων του περιβάλλοντος), ο σκοπός, είναι προφανές ότι, δεν είναι δυνατό να επιτευχθεί στα πλαίσια των διδασκομένων μαθημάτων, αλλά είναι επιτεύξιμος, όπως ρητά ορίζεται, με ειδικά προγράμματα δραστηριοποίησης, που α) είναι σχολικά προγράμματα, και  ως τέτοια εύλογο είναι να πραγματοποιούνται εντός σχολικού χρόνου (και όχι στον «ελεύθερο χρόνο» των μαθητών) και β) αφορούν στη συμμετοχή7 των μαθητών – πολιτών στην προστασία (με την ευρεία έννοια) του περιβάλλοντος.

Από αυτή την άποψη, ο σκοπός των ειδικών προγραμμάτων της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης (:ώστε οι μαθητές να συμβάλουν στη γενικότερη προσπάθεια αντιμετώπισης των προβλημάτων του περιβάλλοντος) αφορά στην άσκηση – πραγμάτωση των περιβαλλοντικών δικαιωμάτων τους, δηλαδή των δικαιωμάτων που σχετίζονται με την προστασία (με την ευρεία έννοια) του περιβάλλοντος, όποιο και αν είναι το συγκεκριμένο περιεχόμενο των προβλημάτων που οι μαθητές8, με τη στήριξη των καθηγητών – συμβούλων τους, επέλεξαν για να συμμετάσχουν στην πρόληψη ή στην αντιμετώπισή τους, στα πλαίσια του ισχύοντος δικαίου.

 

Γ. Αναντιστοιχία νόμου και υπουργικής απόφασης ως προς το «περιεχόμενο» των προγραμμάτων περιβαλλοντικής εκπαίδευσης

 

Στην υπουργική απόφαση Γ2/4867/28.8.929, με θέμα «Σχολικές δραστηριότητες», που εκδόθηκε με ρητή αναφορά στο σχετικό με την περιβαλλοντική εκπαίδευση άρθρο III, παράγραφος 13 του νόμου 1892 του ’90, απουσιάζει κάθε αναφορά στα ειδικά προγράμματα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και στο «σκοπό» τους. Γίνεται αναφορά στην περιβαλλοντική εκπαίδευση εν γένει, η οποία ορίζεται ως ένα από τα «αντικείμενα» των «σχολικών δραστηριοτήτων». Σύμφωνα με την απόφαση αυτή, «Κάθε, δημόσιο ή ιδιωτικό Γυμνάσιο, Λύκειο και Σχολή μπορεί να πραγματοποιεί ή να συμμετέχει με τους μαθητές του ή σε συνεργασία με [τους] μαθητές άλλου σχολείου και τοπικούς φορείς στην πραγματοποίηση, εντός και εκτός σχολικού χώρου, δραστηριοτήτων, που αποσκοπούν ... [μεταξύ των άλλων] στην ευαισθητοποίηση των μαθητών σε θέματα που αφορούν το στενότερο και ευρύτερο περιβάλλον τους».

 

Από τα όσα έχουν αναφερθεί έως τώρα, γίνεται αντιληπτό ότι υφίσταται αναντιστοιχία, σε βασικά σημεία, ανάμεσα στο νόμο 1892 του ’90 (άρθρο III, παράγραφος 13) και στην υπουργική απόφαση Γ2/4867/28.8.92, που αφορά και στην περιβαλλοντική εκπαίδευση: Στο νόμο γίνεται λόγος για τα προβλήματα του περιβάλλοντος, ενώ στην υπουργική απόφαση γίνεται αναφορά σε θέματα που αφορούν στο περιβάλλον. Στο νόμο γίνεται λόγος για «ευαισθητοποίηση των μαθητών για τα προβλήματα του περιβάλλοντος» και για «δραστηριοποίηση των μαθητών, με ειδικά προγράμματα, ώστε να συμβάλουν στη γενικότερη προσπάθεια αντιμετώπισης των προβλημάτων του περιβάλλοντος», ενώ στην υπουργική απόφαση γίνεται λόγος μόνο για «ευαισθητοποίηση των μαθητών σε θέματα που αφορούν το στενότερο και ευρύτερο περιβάλλον τους».

 

Η «αναντιστοιχία» αυτή είναι ενδιαφέρουσα κυρίως από πρακτική άποψη, μια και το «περιεχόμενο» της σχολικής περιβαλλοντικής εκπαίδευσης εξαρτάται, σε μεγάλο βαθμό, από το εάν η διαμόρφωση προγραμμάτων περιβαλλοντικής εκπαίδευσης πραγματοποιείται σύμφωνα με το όσα ορίζονται για το «σκοπό» της και τα «ειδικά προγράμματά» της στο νόμο, ή τα όσα σχετικά με το «σκοπό» της προβλέπονται στην υπουργική απόφαση.

 

Σε ένα βασικό πάντως σημείο φαίνεται ότι «συγκλίνουν» νόμος και υπουργική απόφαση: Και οι δύο κάνουν λόγο για την περιβαλλοντική εκπαίδευση των μαθητών των δευτεροβάθμιων σχολείων, και όχι των «ενδιαφερόμενων» μαθητών10.

 

Δ. Αντί για συμπέρασμα:

 

Η σημασία του «περί σκοπού» σχολίου είναι προφανής, καθώς η αξιολόγηση της σχολικής περιβαλλοντικής εκπαίδευσης στην Ελλάδα (για την περίοδο 1990 – 2000) αφορά πρωτίστως στην επιχειρηματολογημένη, θετική ή αρνητική απάντηση στο εάν (και εάν ναι, σε ποιό βαθμό) έχει επιτευχθεί ο νομοθετημένος «τρισκελής» σκοπός της.

 

Ανάλογα με την απάντηση, εύλογο είναι να προταθούν, ή να μην προταθούν, «διορθωτικές κινήσεις» ή «εκ νέου διαμόρφωση και υλοποίηση πολιτικής».

 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

 

1.      Για τους σκοπούς, ή για την ακρίβεια, για τις «πτυχές» του σκοπού της παιδείας, βλ. Σύνταγμα της Ελλάδας, Κεφάλαιο Β («Ατομικά και Κοινωνικά Δικαιώματα»), άρθρο 16, παράγραφος 2.

2.      Για το τι συνεπάγεται η «άγνοια νόμου» όσον αφορά στα δικαιώματα του πολίτη, βλ. «Εισαγωγή στο δίκαιο και τους πολιτικούς θεσμούς – για τη Β’ τάξη του Ενιαίου Λυκείου», σελ. 18, ΥΠΕΠΘ – ΟΕΔΒ, Αθήνα 1999.

3.      Στην παράγραφο 13 του άρθρου III (νόμος 1892 του ’90) ορίζεται ρητά ότι «η περιβαλλοντική εκπαίδευση αποτελεί τμήμα των προγραμμάτων των σχολείων της Βθμιας εκπαίδευσης». Στην Αθμια εκπαίδευση, η επίσημη ένταξη της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης στα σχολεία πραγματοποιήθηκε ένα χρόνο αργότερα.

4.      Πολλές λέξεις – έννοιες υπογραμμίστηκαν ή γράφτηκαν με πλάγια γράμματα, ώστε να αναγνωστούν με προσοχή, μια και τα αναφερόμενα στο «σκοπό» αφορούν στο νομοθετημένο «περιεχόμενο» της σχολικής περιβαλλοντικής εκπαίδευσης, στη χώρα μας.

5.      Προσφέρονται ιδιαίτερα τα μαθήματα τα σχετικά με τις φυσικές επιστήμες και τη βιολογία, καθώς και τα σχετικά με τις κοινωνικές επιστήμες ή τις «κοινωνικές σπουδές», οπωσδήποτε το μάθημα της ιστορίας, και επιπλέον τα ειδικά μαθήματα τα σχετικά με την οικολογία και τις «περιβαλλοντικές σπουδές».

6.      Όσον αφορά ειδικά στην περιβαλλοντική εκπαίδευση, σκοπός των «σχολικών δραστηριοτήτων» (Βλ. αναλυτικά πιο κάτω) είναι, σύμφωνα με τα ισχύοντα, η «ευαισθητοποίηση των μαθητών σε θέματα που αφορούν στο στενότερο και ευρύτερο περιβάλλον τους».

7.      Η «συμμετοχή» εδώ εννοείται, όπως προαναφέρθηκε, ως «συμβολή των μαθητών στη γενικότερη προσπάθεια...».

8.      Κατά πρώτο λόγο: Οι μαθητές (δηλαδή οι μαθητικές κοινότητες – τάξεις) ενός δευτεροβάθμιου σχολείου που εργάζονται ομαδικά και συνεργάζονται διομαδικά (:«περιβαλλοντικό σχολείο»). Κατά δεύτερο λόγο: Οι μαθητές μιας τάξης (:«περιβαλλοντική τάξη»).

9.      Πρόκειται για την ισχύουσα απόφαση περί «σχολικών δραστηριοτήτων», που ρυθμίζει και τα σχετικά με τη περιβαλλοντική εκπαίδευση-στα πλαίσια των σχολικών δραστηριοτήτων. Δεν έχουν εκδοθεί υπουργικές αποφάσεις που να αφορούν, όπως προβλέπεται από το νόμο, στα «ειδικά προγράμματα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης», τα οποία διαφέρουν, ως προς το σκοπό τους, από τα «προγράμματα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης – στα πλαίσια των σχολικών δραστηριοτήτων» (Βλ. αμέσως πιο κάτω, στη σελίδα 3).

10.  Φαίνεται ότι «συγκλίνουν» αλλά δεν ταυτίζονται: Ο νόμος αφορά σε όλα τα σχολεία και σε όλους τους μαθητές (Βλ. σημείωση 3 και ενότητα Β αυτού του κειμένου). Η υπουργική απόφαση αναφέρεται σε σχολεία που ενδιαφέρονται να συμμετάσχουν (:κάθε σχολείο μπορεί να συμμετέχει με τους μαθητές του...). Αναφέρεται επίσης ρητά σε «προαιρετική συμμετοχή των εκπαιδευτικών» στα προγράμματα σχολικών δραστηριοτήτων (που «πραγματοποιούνται παράλληλα με το εβδομαδιαίο πρόγραμμα κάθε τάξης»), αλλά δεν κάνει λόγο για προαιρετική συμμετοχή των μαθητών.

Το ότι η περιβαλλοντική εκπαίδευση αποτελεί, σύμφωνα με την υπουργική απόφαση, ένα από τα «αντικείμενα» των «σχολικών δραστηριοτήτων», αυτό δεν σημαίνει ότι παύει να αποτελεί οριοθετημένο από το νόμο, είδος εκπαίδευσης των μαθητών, η οποία μάλιστα, όσον αφορά στα ειδικά προγράμματά της (:προγράμματα συμβολής – συμμετοχής των μαθητών στην αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών προβλημάτων), αποτελεί «εκπαίδευση μέσω συμμετοχής».


* Το σύντομο αυτό κείμενο, που δημοσιοποιείται ηλεκτρονικά, γράφτηκε με αφορμή την επικείμενη διάσκεψη για την περιβαλλοντική εκπαίδευση-στα πλαίσια της εκπαίδευσης του 21ου αιώνα (Λάρισα, 6-8 Οκτωβρίου 2000). Αφορά στην αποσαφήνιση του νομοθετημένου «περιεχομένου» της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης, στα πλαίσια της εκπαίδευσης της σύμφωνης με το ισχύον δίκαιο, στη χώρα μας.