Η ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ Ο «ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ Π.Ε ».

ΚΡΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΑΥΤΟΚΡΙΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ

 

Γεώργιος  Κ  Κούσουλας

Υπεύθυνος Π.Ε – Β΄ Δ/νση ΔΕ Αθηνών

 

 

1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

 

Διεθνώς η ιδέα της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης, ωρίμασε και αναπτύχθηκε στο τέλος της δεκαετίας του ΄50 και κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του ΄60. Ήταν ο καρπός των αναζητήσεων και των προβληματισμών, ευαίσθητων και συνειδητοποιημένων πολιτών. Ταυτόχρονα, αυτή η πρόταση σύνδεσης του Περιβάλλοντος με την Εκπαίδευση, υπήρξε και η απάντηση στο αίτημα της παγκόσμιας κοινότητας, για την αντιμετώπιση των διαρκώς αυξανομένων οικολογικών προβλημάτων.

Η αναγνώριση της αξίας της Περιβαλλοντικής  Εκπαίδευσης και η υιοθέτησή της από Διεθνείς Οργανισμούς,  υπήρξε καθοριστική για τη διάδοση και ανάπτυξη της, σε πολλές χώρες του κόσμου. Οι διεθνείς συναντήσεις και διασκέψεις, που ακολούθησαν με την πρωτοβουλία της U.N.E.S.C.O – U.N.E.P – I.E.E.P, διαμόρφωσαν σταδιακά και με τη συνεργασία των εθνικών επιτροπών των κρατών, τη σύγχρονη ταυτότητα της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης, ως προς το εννοιολογικό, θεωρητικό, μεθοδολογικό πλαίσιο και τους τρόπους εφαρμογής της, στα διάφορα κράτη.

Η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση στην Ελλάδα άρχισε το 1976, με τη συνεργασία του Υπουργείου Συντονισμού (Γραμματεία του Εθνικού Συμβουλίου Χωροταξίας και Περιβάλλοντος) του Υπουργείου Παιδείας  και του  Κέντρου Εκπαιδευτικών Μελετών και Επιμόρφωσης ( Κ.Ε.Μ.Ε ). Σήμερα οι κύριοι εκφραστές της Π.Ε στην Ελλάδα (στην τυπική μη τυπική και άτυπη εκπαίδευση) είναι το Υπουργείο Παιδείας, (Υ.Π.Ε.Π.Θ) το Υπουργείο Περιβάλλοντος Χωροταξίας και Δημοσίων Έργων (Υ.ΠΕ.ΧΩ.Δ.Ε) ορισμένες μη Κυβερνητικές Περιβαλλοντικές Οργανώσεις και ορισμένοι Οργανισμοί .Τ. Α.

Η ιστορική εξέλιξη της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης στην Ελλάδα περιλαμβάνει τις παρακάτω περιόδους.

Α. Προπαρασκευή και εισαγωγή της Π.Ε ( 1976 – 1990 ).

Β. Θεσμοθέτηση της Π.Ε ( 1990 -

Γ. Επαναπροσδιορισμός της Π.Ε ( 1997 -   

 

2. ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΟΔΩΝ

 

Α. Προπαρασκευή  και  εισαγωγή της  Π.Ε  ( 1976 – 1990 ).

Το 1977 το Κέντρο Εκπαιδευτικών Μελετών και Επιμόρφωσης  ( Κ.Ε.Μ.Ε – νυν Παιδαγωγικό Ινστιτούτο *), αναλαμβάνει την ευθύνη του προγραμματισμού της εισαγωγής της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης στα σχολεία της Β/θμιας Εκπαίδευσης. Η συνεργασία του Κ.Ε.Μ.Ε με τη Γραμματεία του Εθνικού Συμβουλίου Χωροταξίας και Περιβάλλοντος, απέδωσε σημαντικά  αποτελέσματα, η χρησιμότητα των οποίων  ήταν καθοριστική για τη συνέχεια της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης στην Ελλάδα. Την περίοδο αυτή πραγματοποιούνται προγράμματα σχετικά με το Περιβάλλον (πρόδρομα προγράμματα Π.Ε) στο πλαίσιο των Πολιτιστικών Δραστηριοτήτων των σχολείων.

* Σημειώνεται η ενεργός συμμετοχή και συμβολή του Κ.Ε.Μ.Ε τη δεκαετία του ’80 και η απουσία του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου κατά τη δεκαετία του ΄90.

Τη δεκαετία του 1980, με τη συνεργασία του Υπουργείου ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΥ, του Κ.Ε.Μ.Ε, του Υ.Π.Ε.Π.Θ  του Υ.ΠΕ.ΧΩ.Δ.Ε του Υπουργείου ΓΕΩΡΓΙΑΣ και της Γ.Γ.Ν.Γ, επιχειρείται με επιτυχία, η πρώτη συστηματική εισαγωγή της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης στη Β/θμια Εκπαίδευση. Αναλυτικότερα, τη δεκαετία αυτή της εισαγωγής της Π.Ε στη Β/θμια Εκπαίδευση και της «ήπιας θεσμοθέτησης της Π.Ε», συμβαίνουν τα παρακάτω γεγονότα που συμβάλλουν στην ανάπτυξη της Π.Ε.

1980.  Αθήνα, 1 - 12 Σεπτεμβρίου, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών. Βιωματικό ολοήμερο σεμινάριο κατάρτισης στελεχών για την Π.Ε, από επιμορφωτές του Συμβουλίου της Ευρώπης. Οργανώθηκε και πραγματοποιήθηκε από τη Γραμματεία και το Κ.Ε.Μ.Ε – ΥΠ.Ε.Π.Θ. Το παρακολούθησαν  τριάντα εκπαιδευτικοί της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, κατά πλειο­ψη­φία από τον κλάδο των Φυσικών Επιστημών. Περιελάμβανε θεωρητικό και πρακτικό μέρος με την εκπόνηση τριών προγραμμάτων Π.Ε, με τα εξής θέματα α. το αεροδρόμιο των Σπάτων β. διαχείριση απορριμμάτων και γ. η συνοικία της Πλάκας. Από πολλούς θεωρείται ως το σεμινάριο - ορόσημο για την εξέλιξη και πορεία της Περιβαλλοντικής Εκπαί­δευ­σης στην Ελλάδα.

1980-82. Η πρώτη συστηματική εφαρμογή της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης στη     Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση με την υλοποίηση προγραμμάτων Π.Ε. Τα περισσότερα προγράμματα  πραγματοποιούνται σε σχολεία.  της περιοχής της Αττικής. Παράλληλα τέσσερα σχολεία από την Αθήνα, το Γυμνάσιο Βούλας, το Βαρβάκειο Γυμνάσιο, το Λύκειο του Αγ. Ιερόθεου και το 40ο Λύκειο Αθηνών συμμετέχουν σε κοινό πρόγραμμα Π.Ε του Συμβουλίου της Ευρώπης με θέμα : «Προστασία των ακτών ».

1981-84.  Αποστολές εκπαιδευτικών  σε Κέντρα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης της Γαλλίας, για επιμόρφωση.

1982-86. Το Γυμνάσιο Βούλας και το Βαρβάκειο Γυμνάσιο συμμετέχουν, ως πιλοτικά σχολεία, στο δίκτυο σχολείων της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση.

1983-84.  Αρχίζει  η λειτουργία  γραφείων  Π.Ε  στις Δ/νσεις  Σπουδών Α/θμιας  και Β/μιας  Εκπαίδευσης  του ΥΠ.Ε.Π.Θ.

1983-87. Συγκρότηση και λειτουργία της Ομάδας εργασίας στο Κ.Ε.Μ.Ε, από εκπαιδευτικούς της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, με αντικείμενο τη μελέτη και επεξεργασία των παρακάτω θεμάτων :

     1.   Μελέτη εισαγωγής της Π.Ε στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση.

2.   Προώθηση συνεργασιών με άλλα Υπουργεία και την Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς.

3.   Αξιολόγηση των προγραμμάτων - επεξεργασία ερωτηματολογίων.

4.   Υποβολή προτάσεων προς το ΥΠΕΠΘ.

5.   Ενθάρρυνση εκπαιδευτικών για εμπλοκή τους στην Π.Ε.

6.   Συνεργασίες  με διεθνείς Οργανισμούς .

7.       Επιμορφωτική δραστηριότητα, οργάνωση σεμιναρίων.

      Τα δεκαήμερα επιμορφωτικά σεμινάρια, βιωματικού χαρακτήρα που οργάνωσε η  Ομάδα εργασίας του   Κ.Ε.Μ.Ε πραγματοποιήθηκαν  στη Θεσσαλονίκη (1984), στα Ιωάννινα (1985) και στο  Μόλυβο (1986). Ενδιαμέσως, οργανώθηκαν και άλλα, μικρότερης διάρκειας, σεμινάρια και επιμορφωτικές συναντήσεις σε διάφορες πόλεις της Ελλάδας.

1985 - 86. Στα Υπουργεία Παιδείας, Περιβάλλοντος και Γεωργίας λειτουργούν γραφεία με αρμοδιότητες για την Π.Ε.

1986. Πειραματική λειτουργία του θεσμού υπεύθυνων Περιβαλλοντικής και Δασικής Εκπαίδευσης, στη Β/θμια Εκπαίδευση, με τη συνεργασία των Υπουργείων Παιδείας και. Γεωργίας. (πρωτόκολλο συνεργασίας)

1987. Την προώθηση και διάδοση της Π.Ε στην Τυπική Εκπαίδευση, αναλαμβάνουν οι Δ/νσεις Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης του ΥΠΕΠΘ.

1988.  Συμμετοχή της Ελλάδας στη συνάντηση των Υπουργών Παιδείας της Ε.Ο.Κ. Το κοινό ψήφισμα και οι δεσμεύσεις από τη συνάντηση αυτή, συνέβαλαν  στην προώθηση του θεσμού της Π.Ε στις χώρες μέλη της Ε.Ο.Κ, όπως λεγόταν τότε η Ευρωπαϊκή Ένωση. Από τις δεσμεύσεις αυτές και τις προτάσεις της ομάδας εργασίας του Κ.Ε.Μ.Ε προέκυψε ο νόμος 1892/90.

1989.  Έκδοση από το ΥΠ.Ε.Π.Θ του φυλλαδίου με τίτλο «Σχολείο και Περιβάλλον».

Β.  Θεσμοθέτηση  της  Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης.

Σημαντικός σταθμός και θεμελιώδης λίθος για την εδραίωση και ανάπτυξη του θεσμού της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης στην Ελλάδα, (τυπική εκπαίδευση), είναι ο νόμος 1892/90. Συγκεκριμένα η παράγραφος 13 του άρθρου 111 αυτού του νόμου, ορίζει ότι η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση αποτελεί τμήμα των προγραμμάτων των σχολείων της Β/θμιας Εκπαίδευσης.  Αναλυτικότερα η διάταξη αυτής της παραγράφου έχει ως εξής.

« Η ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΉ  ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ αποτελεί τμήμα των προγραμμάτων των σχολείων της Β/θμιας Εκπαίδευσης. Σκοπός της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης είναι να συνειδητοποιήσουν οι μαθητές τη σχέση του ανθρώπου με το φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον του, να ευαισθητοποιηθούν για το προβλήματα που συνδέονται με αυτό και να δραστηριοποιηθούν με ειδικά προγράμματα ώστε να συμβάλλουν στη γενικότερη προσπάθεια αντιμετώπισής τους.

 Με αποφάσεις του Υπουργού Παιδείας καθορίζεται το πλαίσιο και ο τρόπος εφαρμογής και χρηματοδότησης ειδικών προγραμμάτων Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης.  Σε κάθε Δ/νση Δ.Ε  μπορεί να αποσπάται για τρία χρόνια ένας εκπαιδευτικός με απόφαση του οικείου Νομάρχη, ως Υπεύθυνος Π.Ε. Τα καθήκοντα και οι αρμοδιότητες των υπευθύνων Π.Ε καθορίζονται με αποφάσεις του Υπουργού Παιδείας που δημοσιεύονται στην εφημερίδα της Κυβερνήσεως. Με όμοιες αποφάσεις μπορούν να ιδρύονται Κέντρα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης και να καθορίζονται οι στόχοι τους καθώς και ο τρόπος στελέχωσης και λειτουργίας τους.»

Η διάταξη της παραγράφου 13 του άρθρου 111 του νόμου 1892/90 εφαρμόζεται αναλόγως και στα σχολεία της Α/θμιας Εκπαίδευσης σύμφωνα με σχετική Υπουργική Απόφαση του 91

Με βάση την εξουσιοδότηση του νόμου 1892/90, τοποθετήθηκαν εκπαιδευτικοί της Α/θμιας και Β/θμιας Εκπαίδευσης ως Υπεύθυνοι Π.Ε  σ΄ όλους τους νομούς της χώρας. Μάλιστα για την καλλίτερη αξιοποίηση των αρμοδιοτήτων και των καθηκόντων τους, παρακολούθησαν μια σειρά επιμορφωτικών συναντήσεων που πραγματοποιήθηκαν στην Αθήνα 5/91, στον Τρύφο 11/91, στα Λουτρά Σιδηροκάστρου 12/91 και στην Αθήνα 2/92.

Οι αρμοδιότητες και τα καθήκοντα των υπευθύνων Π.Ε καθορίστηκαν με σχετική Υπουργική απόφαση που εκδόθηκε και είναι :

1.       Να παρακολουθούν τα προγράμματα Π.Ε,  που πραγματοποιούνται στην περιοχή της αρμοδιότητάς τους και να παρέχουν κάθε δυνατή βοήθεια για την καλλίτερη υλοποίησή τους.

2.       Να παρέχουν κάθε πληροφοριακό υλικό το οποίο θα τους διατίθεται από το Γραφείο Π.Ε των Δ/νσεων Σπουδών του ΥΠ.Ε.Π.Θ.

3.       Να παροτρύνουν και να δημιουργούν, όπου είναι δυνατόν, προϋποθέσεις για την εφαρμογή όλο και περισσοτέρων προγραμμάτων Π.Ε.

4.       Να οργανώνουν σε συνεργασία με τις Δ/νσεις  Α/θμιας και Β/θμιας Εκπαίδευσης στις οποίες εδρεύουν και τις αντίστοιχες Δ/νσεις Σπουδών του ΥΠ.Ε.Π.Θ, ενημερωτικές συναντήσεις σε θέματα Π.Ε, για τους εκπαιδευτικούς της περιοχής της αρμοδιότητάς τους.

5.       Να οργανώνουν, μία φορά το μήνα, συνεδρία στην οποία θα συμμετέχουν οι συντονιστές εκπαιδευτικοί των προγραμμάτων Π.Ε, που εφαρμόζονται στα σχολεία της αρμοδιότητάς τους, με σκοπό την αλληλοενημέρωση, τον προβληματισμό και την αξιολόγηση.

6.       Να συνεργάζονται με τις άλλες υπηρεσίες του νομού τους, εκπροσώπους των διαφόρων Υπουργείων και Δημόσιας  Διοίκησης, γιατί η συμβολή τους θεωρείται αναγκαία για τη στήριξη των προγραμμάτων Π.Ε, αλλά και για την προώθηση της Π.Ε σε τοπικό επίπεδο.

7.       Να αποτελούν το συνδετικό κρίκο, μεταξύ των περιφερειών και των Δ/νσεων Σπουδών α/θμιας και β/θμιας Εκπαίδευσης του ΥΠ.Ε.Π.Θ, για θέματα Π.Ε.

8.       Να στηρίζουν το έργο των Περιβαλλοντικών Κέντρων ( Κ.Π.Ε )  σε περιοχές όπου αυτά θα λειτουργούν, αλλά όπου δε λειτουργεί Π.Κ να δύνανται να εισηγούνται  και να σχεδιάζουν την πραγματοποίηση προγραμμάτων από μαθητές διαφόρων περιοχών της Ελλάδας κατά την περίοδο των διακοπών.

9.       Να αναλαμβάνουν την ενημέρωση των εκπαιδευτικών σε θέματα Π.Ε στα καθιερωμένα ετήσια σεμινάρια των νεοδιόριστων.

10.   Να παρακολουθούν τα σεμινάρια Π.Ε που οργανώνει το ΥΠ.Ε.Π.Θ  για την παραπέρα ενημέρωσή τους.

11.   Όταν κληθούν σε επιμορφωτικές συναντήσεις εκπαιδευτικών σε θέματα Π.Ε, να παρουσιάζουν τις δραστηριότητες της περιοχής αρμοδιότητάς τους και να κάνουν εισηγήσεις για οποιοδήποτε θέμα σχετικό με την Π.Ε..

12.   Να συντάσσουν και να αποστέλλουν εκθέσεις πεπραγμένων στο τέλος της σχολικής χρονιάς, όπου θα αναφέρουν και τις  δικές τους απόψεις και παρατηρήσεις, όχι μόνο για τα προγράμματα που εφαρμόστηκαν στην περιφέρειά τους, αλλά και για την προώθηση γενικότερα της Π.Ε.

13.   Να συνεργάζονται με τους συντονιστές του Σ.Ε.Π.

14.   Να συνεργάζονται με τους Υπευθύνους των Παιδαγωγικών Τμημάτων των Πανεπιστημιακών  Σχολών που εδρεύουν στην περιοχή τους σε θέματα Παιδαγωγικής Πρακτικής της Π.Ε.

·         Έδρα των υπευθύνων: οι Δ/νσεις Εκπαίδευσης των νομών.

·         Κατά τη διάρκεια της τριετούς θητείας τους απαλλάσσονται από τα διδακτικά τους καθήκοντα

·         Ανάκληση της απόσπασης εφόσον  το έργο τους εκτιμηθεί ως ανεπαρκές.

·         Υπάρχει πρόβλεψη των δαπανών για την ημερήσια αποζημίωση και τα οδοιπορικά.

·          Η επιλογή του υπευθύνου  Π.Ε γίνεται από το Π.Υ.Σ.Δ.Ε σύμφωνα με σχετική εγκύκλιο του ΥΠ.Ε.Π.Θ  βάσει τυπικών και ουσιαστικών προσόντων τα οποία συνεκτιμώνται

Ακολουθούν τα παρακάτω βασικά έγγραφα του ΥΠ.Ε.Π.Θ που καθορίζουν το κανονιστικό πλαίσιο της υλοποίησης προγραμμάτων Π.Ε στη Β/θμια Εκπαίδευση.

1.       Εγκύκλιος  Γ2/3594/91

Με την εγκύκλιο αυτή γίνεται γνωστό ότι η Π.Ε δεν είναι ιδιαίτερο μάθημα, αλλά μία εκπαιδευτική διαδικασία. Καλούνται οι εκπαιδευτικοί να πραγματοποιήσουν προγράμματα Π.Ε είτε μέσα στο εβδομαδιαίο ωρολόγιο πρόγραμμα του σχολείου είτε στο πλαίσιο των σχολικών δραστηριοτήτων εκτός εβδομαδιαίου ωρολογίου προγράμματος. Τα προγράμματα εγκρίνονται από τον προϊστάμενο της οικείας Δ/νσης Δ.Ε ύστερα από τη γνώμη του Υπευθύνου Π.Ε και αντίγραφά τους κοινοποιούνται στη Δ/νση Σπουδών Δ.Ε .Η εγκύκλιος περιλαμβάνει δύο πίνακες και ένα σχέδιο προγράμματος Π.Ε.

2.       Υπουργική Απόφαση  Γ2/4867/92

Η Π.Ε  χαρακτηρίζεται ως σχολική δραστηριότητα. Καθορίζονται τα διαδικαστικά και οικονομικά θέματα της υλοποίησης των προγραμμάτων  και οι αρμοδιότητες της επιτροπής σχολικών δραστηριοτήτων.

3.       Υπουργική Απόφαση  Γ2/5548/92,

Προβλέπεται ειδική παιδαγωγική συνεδρίαση στο σχολείο για την Π.Ε. Η απόφαση συνοδεύεται από σχέδιο προγράμματος και ενημερωτικό υλικό. Στο συνημμένο παράρτημα η Π.Ε εμφανίζεται και πάλι ως εκπαιδευτική διαδικασία.

4.     Εγκύκλιος  Γ2/4976/93

Τονίζεται η ανάγκη της συνεργασίας του σχολείου με τον υπεύθυνο Π.Ε για την καλύτερη οργάνωση και υλοποίηση των προγραμμάτων  Π.Ε. Σημειώνει τη λειτουργία του πρώτου Κέντρου Π.Ε στην Κλειτορία Καλαβρύτων.

5.       Εγκύκλιος  Γ2/4998/94

Αναφέρεται στο συντονιστή Π.Ε του σχολείου

6.       Εγκύκλιος  Γ2/6799/95

Αναφέρεται στη ν προθεσμία υποβολής σχεδίου προγραμμάτων  Π.Ε ( 15 Δεκεμβρίου) και θέτει ανώτατο όριο στον αριθμό προγραμμάτων, ( 2  προγράμματα  Π.Ε  ανά  εκπαιδευτικό ).

7.       Εγκύκλιος  Γ2/4915/96

Αναφέρεται και σε άλλα προγράμματα  ( Ευρωπαϊκά και εσωτερικά δίκτυα , Διεθνή προγράμματα, Αγωγής Καταναλωτή και πιλοτικά προγράμματα του Ν, Κυκλάδων ) που λειτουργούν στο ίδιο πλαίσιο με την Π.Ε. Δημιουργείται σχετική σύγχιση.

8.       Εγκύκλιος  Γ2/5013/97

Προαναγγέλλει ενισχυτικές δράσεις για την Π.Ε στο πλαίσιο του 2ου Κ.Π.Σ και υπενθυμίζει τη λειτουργία και των νέων Κ.Π.Ε.

9.       Εγκύκλιος  Γ2/6611/97

Θέμα: Επισκέψεις στο πλαίσιο της Π.Ε

10.   Εγκύκλιος  Γ2/5912/98

Θέμα: Επισκέψεις στο πλαίσιο της Π.Ε.

11.   Εγκύκλιος  Γ2/4881/98

Αναφέρεται στη σύνδεση της Π.Ε  με τη Βιώσιμη (Αειφόρο) Ανάπτυξη.

12.   Εγκύκλιος  Γ2/4255/99

Αναφέρει ως  πρώτη προτεραιότητα την ανάγκη ευαισθητοποίησης των μαθητών στα κρίσιμα περιβαλλοντικά προβλήματα της εποχής μας και υπογραμμίζει την ανάγκη  επαναπροσδιορισμού της Π,Ε  και τη σύνδεσή της με την Αειφορία και τη Βιώσιμη Ανάπτυξη.

Οι εγκύκλιοι αυτοί και οι αντίστοιχες στην Α/θμια Εκπαίδευση, δεν αποσαφηνίζουν πλήρως και επαρκώς, το χαρακτήρα και τη φυσιογνωμία της Π.Ε, ούτε διευκρινίζουν διαδικαστικά θέματα που προκύπτουν κατά την εφαρμογή της Π.Ε στην τυπική εκπαίδευση.

Γ.  Επαναπροσδιορισμός  της  Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης.

Μετά  το Συνέδριο της Μόσχας (17-21 Αυγούστου 1987) και το «Brundtland report – το κοινό μας μέλλον », έκδοση της Παγκόσμιας Επιτροπής για το Περιβάλλον και την Ανάπτυξη            ( 1987 ), αρχίζει ο μοιραίος εναγκαλισμός της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης με την  Αειφόρο ή Βιώσιμη Ανάπτυξη. Η σύνδεση της Π.Ε με τη Βιώσιμη Ανάπτυξη ( sustainable development )τονίζει την ανάγκη της συμφιλίωσης του Περιβάλλοντος με την Ανάπτυξη και υπογραμμίζει το ρόλο της Εκπαίδευσης προς την κατεύθυνση αυτή. Η νέα ιδέα  βρίσκει ανταπόκριση, πρόσφορο έδαφος  και τελική αναγνώριση από την παγκόσμια κοινότητα στην  Παγκόσμια  Συνδιάσκεψη του Rio de Janeiro (1992) για «το Περιβάλλον και την Ανάπτυξη» και  στη Διεθνή Διάσκεψη της  Θεσσαλονίκης (1997) με θέμα: « Περιβάλλον και Κοινωνία: Εκπαίδευση και Ευαισθητοποίηση των πολιτών για την Αειφορία »..

 

3.  ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΙ  ΕΠΙ ΤΩΝ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΩΝ

 

Διαφάνεια   3.1

                  

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ     ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ     1976-1980

 

 

       

Text Box: Κ.Ε.Μ.Ε

(ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ
ΙΝΣΤΙΤΟΎΤΟ)
 

 

 

 

 

 

Text Box: ΣΧΟΛΕΙΟ
Πρόδρομα προγράμματαΠ.Ε
Text Box: ΥΠ.Ε.Π.Θ

Δ/ΝΣΗ ΣΠΟΥΔΩΝ   Δ.Ε
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Κατά το προπαρασκευαστικό αυτό στάδιο συνεργάσθηκαν, το ΥΠ.Ε.Π.Θ , το Κ.Ε.Μ.Ε (νυν Παιδαγωγικό Ινστιτούτο) και η Γραμματεία του Εθνικού Συμβουλίου Χωροταξίας και Περιβάλλοντος του Υπουργείου Συντονισμού.(ακόμη δεν είχε δημιουργηθεί το Υ.ΠΕ.ΧΩ.Δ.Ε) . Η  συνεργασία των παραπάνω φορέων απέδωσε σημαντικά αποτελέσματα η χρησιμότητα των οποίων ήταν καθοριστική για τη συνέχεια της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης στην Ελλάδα. Το “Σχολείο” δεν έχει ακόμη επίσημη ενημέρωση και πληροφόρηση για τα κυοφορούμενα σχετικά με την Π.Ε . Στα Σχολεία την εποχή αυτή πραγματοποιούνται προγράμματα με θέματα από το Περιβάλλον στο πλαίσιο του θεσμού των Πολιτιστικών Δραστηριοτήτων. Αυτά τα προγράμματα μπορούν να χαρακτηρισθούν ως  “πρόδρομα προγράμματα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης ”.

 

 

Διαφάνεια   3.2

 

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ    ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ    1980 - 1990

 

 

Text Box: Κ.Ε.Μ.Ε

ΟΜΑΔΑ
ΕΡΓΑΣΙΑΣ
1983-1987
 

 

 

 

 

 

 

 

Text Box: ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ
ΣΥΝΤ/ΣΜΟΥ

Γ.Ε.Σ.Χ.Π
Text Box: Υ.ΠΕ.ΧΩ.Δ.Ε
Text Box: ΓΕΝΙΚΗ
ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ
ΝΕΑΣ
ΓΕΝΙΑΣ


Text Box: ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ 
ΓΕΩΡΓΙΑΣ
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Text Box: ΥΠ.Ε.Π.Θ

Δ/ΝΣΗ
ΣΠΟΥΔΩΝ Δ.Ε
ΓΡΑΦΕΙΟ Π.Ε
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Κατά το στάδιο αυτό της εισαγωγής της Π.Ε στη Β/θμια Εκπαίδευση, ενημερώνονται τα σχολεία για την Π.Ε και η ροή της σχετικής πληροφόρησης προς αυτά είναι συνεχής. Έτσι οι εκπαιδευτικοί συμμετέχουν σε σεμινάρια , πολυήμερα και βιωματικού χαρακτήρα, στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Παράλληλα πραγματοποιούν με ενθουσιασμό και γνώσεις, περί την Π.Ε, τα πρώτα προγράμματα Π.Ε στα σχολεία τους. Τα προγράμματα της δεκαετίας του ΄80 ήταν εξαιρετικά και οπωσδήποτε καλύτερα πολλών σημερινών και κυρίως αυτών που δυστυχώς υπάρχουν σήμερα και  χαρακτηρίζονται ως εικονικά προγράμματα.

Η σωστή επιμόρφωση των εκπαιδευτικών (πολυήμερα βιωματικού χαρακτήρα σεμινάρια με θεωρητικό και πρακτικό μέρος με την υποστήριξη από τη σχετική βιβλιογραφία της UNESCO), ο ενθουσιασμός, το μεράκι και  η αγάπη  ως εσωτερικά κίνητρα, η χαλαρή και ήπια θεσμοθέτηση (σχετικές εγκύκλιοι από ΥΠ.Ε.Π.Θ και Κ.Ε.Μ.Ε ) η παρακολούθηση και η αξιολόγηση των προγραμμάτων από τα μέλη της ομάδας εργασίας του Κ.Ε.Μ.Ε, είναι τα στοιχεία που συνέβαλαν στην καλή οργάνωση και επιτυχία των προγραμμάτων εκείνης της περιόδου. Υπήρχαν και   αξιόλογα προγράμματα με εντελώς αυτόνομο χαρακτήρα, χωρίς δηλαδή καμμία λειτουργική ένταξη στο χαλαρό αυτό θεσμικό πλαίσιο.

 

 

Διαφάνεια   3.3

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ    ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ    1990 - 2000

Text Box: 1988
ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΥΠΟΥΡΓΩΝ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΤΩΝ ΧΩΡΩΝ ΜΕΛΩΝ ΤΗΣ  Ε.Ε
ΔΕΣΜΕΥΤΙΚΕΣ ΑΠΟΦΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ  Π.Ε
 

 

 

 


Text Box: ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ  Κ.Ε.Μ.Ε                             

Text Box: ΘΕΣΜΟΘΕΤΗΣΗ ΤΗΣ Π.Ε

ΝΟΜΟΣ  1892 / 31-7-90

ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ  Π.Ε   1991

ΚΕΝΤΡΑ  Π.Ε   1993
 

 

 

 

 

 

 


                              

                            ΕΚΔΟΣΕΙΣ

 ΕΓΚΥΚΛΙΩΝ

                

                ΚΑΙ     ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ

 

Text Box: ΔΙΕΘΝΗΣ  ΔΙΑΣΚΕΨΗ
ΘΕΣ/ΝΙΚΗΣ
1997
ΕΠΑΝΑΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΤΗΣ Π.Ε   **
 

 


                                                                        ΕΓΚΥΚΛΙΟΙ

 

 

.


 

 

10     ( 3.4 )

Text Box: Κ.  Π.  Ε.
ΠΡΟΓΡ/ΤΑ - ΔΙΚΤΥΑ
Text Box: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑ
ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ

 



           Ο νόμος 1892/90  ορίζει ότι η Π.Ε αποτελεί τμήμα των προγραμμάτων των σχολείων της Β/θμιας Εκπαίδευσης, :  Τι σημαίνει αυτή η φράση του νόμου και  και  πως συνδέεται με το ωράριο των εκπαιδευτικών και το ωρολόγιο πρόγραμμα του σχολείου;  Με την Υπουργική απόφαση 4867/92 η Π.Ε χαρακτηρίζεται ως  Σχολική  Δραστηριότητα. Πως είναι δυνατό μια ολοκληρωμένη εκπαιδευτική διαδικασία, η οποία διαρκεί μια ολόκληρη σχολική χρονιά, να χαρακτηρίζεται ως σχολική δραστηριότητα και να εντάσσεται, στο ίδιο θεσμικό πλαίσιο, με την οργάνωση σχολικών βιβλιοθηκών, εκθέσεων ζωγραφικής, ή λέσχης φωτογραφίας..

           Στο σημείο αυτό, θα ήθελα να προτείνω προς τις ομάδες εργασίας, που θα δημιουργηθούν μετά το πέρας των εισηγήσεων, τα παρακάτω θέματα προς συζήτηση

 

ΘΕΜΑΤΑ   ΠΡΟΣ   ΣΥΖΗΤΗΣΗ

 

1.       Ποιος  είναι  ο  Σχεδιασμός  και  οι  Μηχανισμοί  ανάπτυξης  της  Περιβαλλοντικής  Εκπαίδευσης,  από  το  ΥΠ.Ε.Π.Θ  και  το  Παιδαγωγικό  Ινστιτούτο,  στο  πλαίσιο  της  Εκπαιδευτικής Μεταρρύθμισης ;

2.       Υπουργικές  Αποφάσεις και Εγκύκλιοι του  ΥΠ.Ε.Π.Θ: 

       πώς  και  σε  ποιο  βαθμό  υποστηρίζουν  το  θεσμό  της  Π.Ε ;

3.       Υπεύθυνος  Περιβαλλοντικής  Εκπαίδευσης: 

        βασικός  συντελεστής  ανάπτυξης  της  Π.Ε, διεκπεραιωτής  εγγράφων ή λογιστής ;

4.       Αξιολόγηση  της  λειτουργίας  του  βασικού  άξονα  ανάπτυξης  της  Π.Ε  στην  τυπική  εκπαίδευση, ο οποίος αποτελείται από  το   ΥΠ.Ε.Π.Θ, τον Υπεύθυνο  Π.Ε, τα Κέντρα .Π.Ε και τη Σχολική μονάδα. 

5.       Επιμόρφωση  των  εκπαιδευτικών  στην  Π.Ε.                      

6.       Συνεργασίες  του  Υπευθύνου  Π.Ε  με:    ΥΠ.Ε.Π.Θ,  Παιδαγωγικό  Ινστιτούτο,  Κέντρα .Π.Ε, Δ/νσεις  και  Γραφεία  Δ.Ε,  Σχολεία,  Σχολικούς Συμβούλους,  Υπευθύνους Α.Υ-Σ.Ε.Π κλπ,   Πανεπιστήμια,   Υπουργεία,  Ο.Τ.Α,  Μ.Κ.Περιβαλλοντικές .Οργανώσεις,  Π.Ε.ΕΚ.Π.Ε   κλπ.

7.       Τρόποι  εφαρμογής  της  Π.Ε  στην  τυπική  και  μη  τυπική  εκπαίδευση – Προγράμματα  Π.Ε και σχολική μονάδα – Ζώνες Εκπαιδευτικών Καινοτομιών.

8.       Βελτίωση  του  υπάρχοντος θεσμικού  πλαισίου.

 

  

 ** Μετά τη Διεθνή Διάσκεψη της Θεσσαλονίκης τίθεται και επισήμως στην Ελλάδα, από τα Υπουργεία Περιβάλλοντος και Παιδείας, με σχετικές εγκυκλίους, το θέμα του επαναπροσδιορισμού  της  Περιβαλλοντικής  Εκπαίδευσης.

Είκοσι πέντε χρόνια  μετά τα πρώτα δειλά βήματα, η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση στην Ελλάδα, αναμφιβόλως έχει διαγράψει μία αξιόλογη ιστορική τροχιά. Σήμερα και κάτω από την ομπρέλα της Εκπαίδευσης για τη Βιώσιμη ( Αειφόρο ) Ανάπτυξη, μαζί με άλλες εκπαιδευτικές καινοτομίες, όπως η πολυπολιτισμική εκπαίδευση, η εκπαίδευση για την ανάπτυξη, η εκπαίδευση για την ειρήνη, η εκπαίδευση για τα ανθρώπινα δικαιώματα, κλπ, απαντά και πάλι με σαφήνεια και πληρότητα στις Περιβαλλοντικές, Εκπαιδευτικές και Παιδαγωγικές προοπτικές και προκλήσεις του μέλλοντος και  συμβάλλει στην ανθρώπινη, κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη

Όπως  είναι  γνωστό η ορθώς  εννοούμενη Περιβαλλοντική  Εκπαίδευση είναι ανοιχτή στην κοινωνία και απευθύνεται  σε  όλες  τις  ηλικιακές και κοινωνικές  ομάδες του ανθρώπινου πληθυσμού που κατοικούν στο γαλάζιο πλανήτη  και σε  όλες  τις  βαθμίδες  και  τους  τύπους  της  Εκπαίδευσης. Απ’ αυτές τις κοινωνικές  ομάδες,  άλλες μπορούν   να επηρεάσουν την ποιότητα του περιβάλλοντος με την καθημερινή τους συμπεριφορά και τις δραστηριότητές τους  και   άλλες  με  τις  γνώσεις και  τις αποφάσεις τους μπορούν να συμβάλλουν στη  σωστή  και  αποτελεσματική  διαχείριση  του  περιβάλλοντος.

Στο παραπάνω σύστημα ανάπτυξης της Π.Ε στην Ελλάδα, διαφάνεια 3.4, πρωταγωνιστικό ρόλο έχει ο υπεύθυνος Π.Ε. Το αποκεντρωμένο αυτό θεσμικό όργανο, παραμένει ο κύριος συντελεστής ανάπτυξης της Π.Ε σε εθνικό επίπεδο. Το θετικό του έργο στην προώθηση και ενδυνάμωση του θεσμού έχει αναγνωρισθεί από την εκπαιδευτική κοινότητα και από το σύνολο των εμπλεκομένων στο σύστημα της τυπικής, μη τυπικής και άτυπης Π.Ε. Βρίσκεται μονίμως στο κέντρο των εξελίξεων και συμμετέχει ενεργά στο συνεχή διάλογο και τους προβληματισμούς σχετικά με τη φιλοσοφία, τα χαρακτηριστικά, τους τρόπους εφαρμογής και τα όρια της Π.Ε. Με μόνο εσωτερικό κίνητρο την αγάπη του για την Π.Ε, μεταδίδει με ενθουσιασμό, ευελιξία και μεθοδικότητα τις γνώσεις του προς την εκπαιδευτική κοινότητα και περιγράφει με σαφήνεια τις ιστορικές προοπτικές της Π.Ε που είναι :

§         Η  επίλυση των περιβαλλοντικών προβλημάτων ( Περιβαλλοντική προοπτική )

§         Η εκπαίδευση και η ευαισθητοποίηση των πολιτών για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη (Εκπαιδευτική προοπτική ) και

§         Η  ανάπτυξη μιας νέας παιδαγωγικής αντίληψης, περισσότερο προσανατολισμένης στην κατανόηση των σχέσεων και των αλληλεξαρτήσεων του ανθρώπου και του Περιβάλλοντος ( Παιδαγωγική προοπτική ).

 

4.  ΔΙΑΠΙΣΤΩΣΕΙΣ  -  ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

 

Α.    Τριάντα χρόνια, μετά την πρώτη διεθνή συνάντηση στη Νεβάδα των Η.ΠΑ (1970) και παρά τις διαδοχικές διεθνείς συναντήσεις και διακυβερνητικές διασκέψεις, για την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση, που ακολούθησαν, το περιβάλλον στο γαλάζιο πλανήτη επιβαρύνεται καθημερινά.  H κατάσταση του Περιβάλλοντος παγκοσμίως, είναι πολύ ανησυχητική, αν και σε επίπεδο οργανωμένων πολιτών, κοινωνίας και κρατικών φορέων, υπάρχει αυξημένη ευαισθητοποίηση και δραστηριοποίηση για την αντιμετώπιση των κρισίμων περιβαλλοντικών προβλημάτων.

 Άραγε, πόσο αποτελεσματική είναι η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση διεθνώς και πόσο αποτελεσματική είναι η περίφημη Εκπαίδευση και  Ευαισθητοποίηση των πολιτών, για την Αειφορία και τη Βιώσιμη Ανάπτυξη;

§         Η έλλειψη  πολιτικής  και κυβερνητικού  σχεδιασμού

§         Το πολύ μικρό ποσοστό συμμετοχής του πληθυσμού, στις διαδικασίες της Π.Ε.

§         Η περιορισμένη συνεργασία και η έλλειψη επικοινωνίας,  μεταξύ των εμπλεκομένων σε τοπικό, εθνικό και παγκόσμιο επίπεδο

§         Οι αδυναμίες του θεσμικού πλαισίου

§         Η  έλλειψη καθορισμένου και ενιαίου θεωρητικού πλαισίου

§         Τα κενά στη μεθοδολογία και στον τρόπο εφαρμογής της

§         Οι πολλές και αυθαίρετες ερμηνείες των βασικών κειμένων των διασκέψεων για την Π.Ε.

§         Η υπερεκτίμηση των δυνατοτήτων της.

§         Η τάση συμβιβασμού και απορρόφησης από το υπάρχον σύστημα.

είναι  κατά τη γνώμη μου, μερικά από τα αδύνατα σημεία της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης στην Ελλάδα και Διεθνώς, που έχουν περιορίσει δραματικά την αποτελεσματικότητά της

Και δεν πιστεύω ότι τα πολλά  χρήματα θα καταστήσουν την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση περισσότερο αποτελεσματική. Συνήθως τα πολλά χρήματα κάνουν τις  Ιδέες να εξατμίζονται

 Β.  Η Π.Ε πρέπει να αποχαιρετήσει οριστικά το παρελθόν των επίπλαστων συναισθηματισμών και των μύθων που την περιβάλλουν και με σοβαρότητα και ευθύνη να προετοιμάσει το βηματισμό των μελλοντικών γενεών προς τη Βιώσιμη (Αειφόρο) Ανάπτυξη. 

Η δημιουργία ενός θεσμικού οργάνου όπως η Εθνική Επιτροπή ή το Εθνικό Συμ­βούλιο για την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση και τη  Βιώσιμη Ανάπτυξη, μπορεί να συμβάλει στην επίτευξη των γενικών και ειδικών στόχων της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης και να καταστήσει αυτήν  αποτελεσματική. Το καθοδηγητικό και συντονιστικό αυτό  όργανο θα είναι επιφορτισμένο με τα παρακάτω:

§         την ευθύνη για την πολιτική και τον σχεδιασμό ανάπτυξης και προώθησης της Π.Ε στην Ελλάδα.

§         την διαμόρφωση του περιεχομένου, των σκοπών, των στόχων και των κατευ­θυντή­ριων αρχών που διέπουν την Π.Ε .

§         τη σύνδεση της Π.Ε  με τις κυβερ­νητικές αποφάσεις που έχουν σχέση με τη Βιώσιμη Ανάπτυξη.

§         το σχεδιασμό προγραμμάτων επιμόρφωσης και κατάρτισης στην Π.Ε  προς όλες τις κοινωνικές ομάδες ανεξαρτήτως ηλικίας. ( δια βίου εκπαίδευση ).

§         τη   μελέτη του τρόπου ενσωμάτωσης της  Π.Ε στο εκπαιδευτικό μας σύστημα.

§         την παραγωγή εκπαιδευ­τικού υλικού και τη δημιουργία τράπεζας πληροφοριών.

§         την υποστήριξη των μη κυβερνητικών οργανώσεων που στα προγράμματά τους περιλαμβάνουν την Π.Ε .

§         την αξιοποίηση θεσμών, φορέων και ΜΜΕ  δημοσίων και ιδιωτικών, για την προβολή και την ενίσχυση του ρόλου της Π.Ε, ως παράγοντος οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης της χώρας.

5.      ΕΠΙΛΟΓΟΣ

 

Το Μάρτιο του 1997 το παράρτημα Θεσσαλονίκης της Πανελλήνιας Ένωσης Εκπαιδευτικών για την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση ( Π.Ε.ΕΚ.Π.Ε ), οργάνωσε και πραγματοποίησε, συνάντηση υπευθύνων Π.Ε  Μακεδονίας – Θράκης με θέμα: « Καταγραφή των εμπειριών και απολογισμός του έργου των υπευθύνων για την εξαετία που πέρασε. Προτάσεις για το μέλλον ». Στην ημερίδα  συζητήθηκαν διεξοδικά πολλά θέματα, όπως αυτά που έχουν σχέση με τον Υπεύθυνο Π.Ε και το υπάρχον θεσμικό πλαίσιο, την ποσότητα και την ποιότητα των προγραμμάτων, τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει, τις συνεργασίες κλπ.

Θα διαβάσω μερικά αποκαλυπτικά αποσπάσματα της αυτοκριτικής αυτών των εξαιρετικών  συναδέλφων μου, από τα πρακτικά της συνάντησης.

§         «Δεν είχα εμπειρία σε προγράμματα  και έτσι έχασα πολύτιμο χρόνο ώσπου να τα καταφέρω. Το περιβάλλον του γραφείου μου πρωτόγνωρο και πολλές φορές δυσάρεστο».

§         «Δε γίνομαι φορτική σε συναδέλφους και δεν έχω κοντραριστεί με Δ/ντές ενώ θα έπρεπε».

§         «Μερικές φορές ενέκρινα προγράμματα και χρηματοδοτήσεις ενώ δεν έπρεπε. Λόγω αποστάσεως δεν έχω στηρίξει ορισμένους συναδέλφους».

§         «Επιθυμούσα κλίμα φιλικής παρέας αλλά δεν το πέτυχα».

§         «Εγώ καταφέρω και πείθω  συναδέλφους να ξεκινήσουν προγράμματα, υστερώ όμως στο θέμα της στήριξής τους, κατά τη διάρκεια της χρονιάς, γιατί δυσκολεύομαι να αντιμετωπίσω τα  γραφειοκρατικά και οικονομικά προβλήματα που προκύπτουν».

§         «Δεν κατάφερα να φέρω σε επαφή σχολεία της Ελλάδας με ίδια ενδιαφέροντα. Δε συνεργάστηκα ικανοποιητικά με άλλους φορείς. Υστερώ στα παιδαγωγικά  και είναι αναγκαία η σχετική επιμόρφωση. Δεν είχα  το θάρρος να παρέμβω σε κάποιες σοβαρές κατά τη γνώμη μου παρατυπίες παιδαγωγικές και διοικητικές, όπως εικονικές υπερωρίες, σπατάλη χρημάτων και ελλιπή προγράμματα».

§         «Από την πλευρά μου, έκανα ότι μπόρεσα και συνετέλεσα σε αρκετά μεγάλο βαθμό στην προώθηση του θεσμού της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης στο νομό μας».

Τελειώνοντας θα ήθελα να κλείσω την ομιλία μου, με τα λόγια του διάσημου Έλληνα συνθέτη και Διευθυντή της ορχήστρας της Metropolitan Opera της Ν.Υόρκης και παράλληλα μεγάλου φυσιολάτρη, Δημήτρη Μητρόπουλου, προς ένα υποψήφιο Διευθυντή ορχήστρας.:   “Εκείνος  που  θέλει  να  γίνει  Διευθυντής  ορχήστρας  και  να  επιβάλει τη δική του γνώμη  σε εκατό μουσικούς  που  πιθανόν  έχουν τις δικές τους διαφορετικές αντιλήψεις,  πρέπει  να  είναι  πιο  προικισμένος  πιο  μετριόφρων,  πιο εργατικός και πιο  μουσικός απ’ όλους τους άλλους, να είναι  αγνός  και  υπεράνω  συμφερόντων”.

 


ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

 

·         ΑΘΑΝΑΣΑΚΗΣ  ΑΡΤΕΜΗΣ – ΚΟΥΣΟΥΡΗΣ ΘΕΟΔ.- Περιβάλλον, Οικολογία, Εκπαίδευση

Εκδόσεις  ΣΑΒΒΑΛΑ, Αθήνα

·         ΑΛΕΞΟΠΟΥΛΟΥ  ΙΩΑΝΝΑ ( 1995 ) - Η  εξέλιξη της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης -

Μυτιλήνη, Συνάντηση  Υπευθύνων Π.Ε.

·         ΓΕΩΡΓΟΠΟΥΛΟΣ  Α. - ΤΣΑΛΙΚΗ  Ε. ( 1993 ) - Περιβαλλοντική Εκπαίδευση -

Αθήνα,  Εκδόσεις   GUTENBERG

·         ΕΛΛΗΝΙΚΑ  ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑ ( 1996 ) -Το  Ελληνικό  Περιβάλλον  -

       Αθήνα,  Εκδόσεις    ΣΑΒΒΑΛΑΣ

·         ΚΟΥΣΟΥΛΑΣ  Γ.  ( 1997 ) - Η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση στην Ανατολική Αττική τη  δεκαετία 1985-1994. - Αθήνα,  Εκδόσεις   ΕΘΝΙΚΟ  ΚΕΝΤΡΟ  ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ  ΕΡΕΥΝΩΝ.

·         ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ  Β. ( 1998 ) - Περιβαλλοντική Εκπαίδευση και Σχολείο -

Αθήνα  Εκδόσεις  ΤΥΠΩΘΗΤΩ – Γ .ΔΑΡΔΑΝΟΣ

·         ΡΑΠΤΗΣ  ΝΙΚΟΣ. ( 2000 ) - Περιβαλλοντική  Εκπαίδευση  και  Αγωγή -

Αθήνα  Εκδόσεις  ΤΥΠΩΘΗΤΩ – Γ. ΔΑΡΔΑΝΟΣ

·         ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ  Η. ( 1986 ) - Η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση στην Ελλάδα, ένας πρώτος απολογισμός. -  Αθήνα ,  ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ  ΠΑΙΔΕΙΑ

·         ΣΧΙΖΑ  ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ  ( 1998 ) – Κείμενα για εκπαιδευτικούς  Δ.Ε, Αθήνα.

·         ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ   ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΥ – ΕΚΘΕΣΗ ΟΜΑΔΑΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ  (1977 )  Περιβαλλοντική Εκπαίδευση.

·         ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ  ΠΑΙΔΕΙΑΣ – ΟΜΑΔΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ  ( 1992 ) - Εγχειρίδιο για την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση.

·         ΦΛΟΓΑΪΤΗ  Ε. ( 1999 ) - Περιβαλλοντική  Εκπαίδευση – Αθήνα,  Πανεπιστημιακές Εκδόσεις.