Ημερίδα ερευνητικού έργου GAPs: «Και φυλακή και επιστροφή: η Ελλάδα στο τοπίο των ευρωπαϊκών πολιτικών για τις επιστροφές μεταναστών»

Στις 21 Νοεμβρίου 2025 πραγματοποιήθηκε στον χώρο Eteron στην Αθήνα η ημερίδα παρουσίασης των ευρημάτων του ερευνητικού έργου GAPs: De-centring the Study of Migrant Returns and Readmission Policies in Europe and Beyond με τίτλο «Και φυλακή και επιστροφή: η Ελλάδα στο τοπίο των ευρωπαϊκών πολιτικών για τις επιστροφές μεταναστών». Την ημερίδα άνοιξε με κεντρική ομιλία της με τίτλο «Η πολυπλοκότητα της μετανάστευσης και ο εξαναγκασμός των επιστροφών» η καθηγήτρια Άννα Τριανταφυλλίδου, της Έδρας Αριστείας στην Έρευνα για την Μετανάστευση και Ένταξη, στο Μητροπολιτικό Πανεπιστήμιο του Τορόντο. 

Αναγνωρίζοντας κρίσιμες διαφορές στα χαρακτηριστικά αλλά και τη διακυβέρνηση της μετανάστευσης μεταξύ 20ού και 21ου αιώνα, στοιχεία που κάνουν τον χρόνο και τον χώρο να συμπιέζονται περισσότερο από ποτέ, η ομιλήτρια πρότεινε ένα νέο περιγραφικό και αναλυτικό πλαίσιο για την κατανόηση της πολυπλοκότητας στη μετανάστευση. Η Άννα Τριανταφυλλίδου μίλησε για διαφορετικές διαστάσεις της πολυπλοκότητας, περιλαμβανομένων των κινήτρων της μετανάστευσης, των νομικών κατηγοριών, της διάρκειας, της χωρικής κλίμακας, για τις συναφείς επιπτώσεις στη διακυβέρνηση σε ποικίλα επίπεδα και κλίμακες, καθώς και ένα σύνολο αναλυτικών οπτικών (η πολυπλοκότητα ως ποικιλομορφία/ετερογένεια, αναστοχαστικότητα, δικτύωση/διασύνδεση, σύγκρουση). Η προσέγγιση της πολυπλοκότητας αναδείχθηκε επίσης και ως τρόπος κατανόησης της αναγκαστικής επιστροφής μεταναστών/-στριών στην Ελλάδα και την ευρύτερη Μεσόγειο.

Ακολούθησε το πάνελ με τίτλο Υποδομές επιστροφών στην Ελλάδα και διεθνώς. Φορείς, πρακτικές και υλικά στο συνεχές του εξαναγκασμού, στο οποίο μέλη της ομάδας έργου του ΕΚΚΕ παρουσίασαν τα βασικά ευρήματα της έρευνας. Πιο συγκεκριμένα, το πάνελ άνοιξε με εισήγησή της η Εύα Παπατζανή, παρουσιάζοντας την έννοια των υποδομών επιστροφής μεταναστών (return, migration, infrastructures) και το πώς αυτή αποτέλεσε αναλυτικό πρίσμα του έργου. Έπειτα, ο Πάνος Χατζηπροκοπίου παρουσίασε τα συνθετικά ευρήματα της μελέτης των υποδομών επιστροφής σε 11 χώρες και ανέδειξε την πολυπλοκότητα που χαρακτηρίζει την καθημερινότητα της εφαρμογής των επιστροφών στην πράξη, δίνοντας έμφαση στο συνεχές του εξαναγκασμού, σε ζητήματα παρατυποποίησης, πρακτικών άσκησης εξουσίας και άτυπων πρακτικών. Το συνεχές εξαναγκασμού και το ερώτημα του εθελούσιου χαρακτήρα των επιστροφών τέθηκε επίσης και από την επόμενη εισήγηση του Γιώργου Κανδύλη, που παρουσίασε τα ευρήματα της έρευνας του ΕΚΚΕ για την υποδομή Εθελούσιας Επιστροφής και Επανένταξης (AVRR) που υλοποιείται στην Ελλάδα από τον Διεθνή Οργανισμό Μετανάστευσης. Στη συνέχεια, η Εύα Παπατζανή ανέδειξε τη σημασία του ζητήματος της παρατυποποίησης στο ελληνικό πλαίσιο μετανάστευσης και ασύλου συνολικά−και πέρα από το σύστημα επιστροφών. Τέλος, η Τιμόκλεια Ψαλλιδάκη αναφέρθηκε στον εξαναγκασμό των επιστροφών και τα εμπόδια εγκατάστασης στην Ελλάδα μέσα από τις οπτικές και πρακτικές των μεταναστών/-στριών, με βάση τη σχετική έρευνα που υλοποιήθηκε στην Ελλάδα. Τις εισηγήσεις σχολίασε ο Γιώργος Μαυρομμάτης, Επίκουρος Καθηγητής στο Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, τονίζοντας τη σημασία της έννοιας των υποδομών στη μελέτη της μετανάστευσης. Επιπλέον, έθεσε κρίσιμα ερωτήματα για την πολιτική στιγμή που χαρακτηρίζει την Ευρώπη σήμερα και την αλλαγή παραδείγματος που διαφαίνεται στις σχετικές πολιτικές. Ανέδειξε, επίσης, τη σημασία του αναστοχασμού στη μελέτη της μετανάστευσης και ειδικά τις κριτικές μεταναστευτικές σπουδές.

Ακολούθησε Στρογγυλό τραπέζι με το πάνελ εμπειρογνωμόνων του έργου, με τίτλο «Πολιτικές επιστροφής στην Ελλάδα: Πρόσφατες εξελίξεις, κριτικές προσεγγίσεις, εναλλακτικές πρακτικές». Στο στρογγυλό τραπέζι συμμετείχαν ο Ηλίας Τσαμπαρδούκας (Εθνική Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, Μηχανισμός Καταγραφής Περιστατικών Άτυπων Αναγκαστικών Επιστροφών), η Αγγελίνα Σώρα (Συνήγορος του Πολίτη, Εξωτερικός Έλεγχος Αναγκαστικών Επιστροφών), ο Βασίλης Παπαδόπουλος (Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες), ο Μίνως Μουζουράκης (Υποστήριξη Προσφύγων στο Αιγαίο), η Έλλη Κριωνά Σαράντη (HIAS Greece), ο Γιονούς Μοχαμαντί (Ελληνικό Φόρουμ Προσφύγων) και ο Κώστας Αμαργιωτάκης (Ανοιχτό Σχολείο Μεταναστών Πειραιά), με συντονιστή τον Δημήτρη Αγγελίδη, δημοσιογράφο της Εφημερίδας των Συντακτών. Οι συμμετέχοντες/-ουσες τοποθετήθηκαν σχετικά με τις πρόσφατες εξελίξεις γύρω από την αναστολή των αιτήσεων ασύλου και την ποινικοποίηση της παράτυπης παραμονής και το πώς αυτές συναρτώνται με την πολιτική επιστροφών στη χώρα. Επιπλέον, διατύπωσαν τις απόψεις των φορέων τους για επιθυμητές πρακτικές που προκρίνονται για το μέλλον, συμπεριλαμβανομένων προτάσεων για διαφορετικές πολιτικές, αλλά και δράσεις της κοινωνίας των πολιτών που αφορούν τον έλεγχο ή την αμφισβήτηση των υφιστάμενων πολιτικών.

Συνολικά, η ημερίδα προσέφερε ένα πεδίο γόνιμου διαλόγου γύρω από τα θέματα των επιστροφών μεταναστών στην Ελλάδα και ειδικότερα των υποδομών επιστροφών. Ο διάλογος έρευνας, πολιτικής και καθημερινής πραγματικότητας είναι κρίσιμος για την όσο το δυνατόν συνολικότερη κατανόηση πτυχών του φαινομένου της μετανάστευσης, ειδικά στο σημερινό πλαίσιο αυστηροποίησης των σχετικών πολιτικών.