Συνεδρία του έργου GAPs στο συνέδριο της Ευρωπαϊκής Κοινωνιολογικής Εταιρείας (ESA) RN35 Κοινωνιολογίας της Μετανάστευσης, Αθήνα, 27 Νοεμβρίου 2025
Στις 27-28 Νοεμβρίου 2025, το ερευνητικό δίκτυο RN35 της Ευρωπαϊκής Κοινωνιολογικής Εταιρείας (ESA) διοργάνωσε το ενδιάμεσο συνέδριο Κοινωνιολογίας της Μετανάστευσης στην Αθήνα, σε συνεργασία με το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Το θέμα του συνεδρίου ήταν «Sociology of migrationafter the 2015 “migrantcrisis”», με έμφαση στον αντίκτυπο των κρίσεων στη μετανάστευση και την έρευνα για τη μετανάστευση.
Η ομάδα του έργου GAPs (Decentring the Study of Migrant Returns and Readmission Policies in Europe and Beyond) στο Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών (ΕΚΚΕ) οργάνωσε ειδική συνεδρία με τίτλο «Return migration infrastructures: Actors, activities and technologies between voluntariness and enforcement» στο συνέδριο με σκοπό να παρουσιάσει ευρήματα του έργου. Η συνεδρία έφερε κοντά ερευνητές/-τριες που εργάζονται σε όλη την Ευρώπη στο πλαίσιο του προγράμματος GAPs, με σκοπό να αναλύσουν τις πολυπλοκότητες των σύγχρονων υποδομών επιστροφής μεταναστών/-στριών και να φωτίσουν διαφορετικές τους όψεις. Τη συζήτηση συντόνισαν οι συνδιοργανωτές της συνεδρίας Εύα Παπατζανή και Γιώργος Κανδύλης (ΕΚΚΕ), ενώ τις εισηγήσεις σχολίασε ο Χάρης Τσαβδαρόγλου (Πανεπιστήμιο Άμστερνταμ). Αρχικά, η Εύα Παπατζανή, από την ομάδα έργου του ΕΚΚΕ, άνοιξε τη συνεδρία με μια εισαγωγική επισκόπηση του έργου GAPs, συνοψίζοντας την πρόοδό του και παρουσιάζοντας τα κύρια ευρήματα και τις εννοιολογικές κατευθύνσεις που προέκυψαν από τη συγκριτική έρευνα, με ιδιαίτερη έμφαση στην έννοια των υποδομών επιστροφής μεταναστών. Ο Πάνος Χατζηπροκοπίου, από την ομάδα έργου του ΕΚΚΕ, παρουσίασε την εισήγηση με τίτλο «Return migration infrastructures: Coercion, informalities, and the importance of absentpractices. A synthesis of insights from GAPs research» εκ μέρους και των συν-συγγραφέων Γ. Κανδύλη, Ε. Παπατζανή, Π. Κουτρολίκου, και J. Schapendonk (Radboud University). Η εισήγηση τόνισε ότι οι υποδομές επιστροφής μεταναστών λειτουργούν μέσω κατακερματισμένων αλλά αλληλένδετων διαδικασιών, που διαμορφώνονται από ένα ευρύ φάσμα φορέων, άνισες σχέσεις εξουσίας και άτυπες πρακτικές. Συγκριτικά ευρήματα αποκαλύπτουν το φάσμα εξαναγκασμού των επιστροφών, από την υποβοηθούμενη εθελούσια επιστροφή έως την αναγκαστική απομάκρυνση και τις επαναπροωθήσεις, στο πλαίσιο του οποίου οι χώρες εφαρμόζουν παρόμοιες λογικές υποδομών, διαφέροντας, όμως, ως προς την ένταση και τον τρόπο της επιβολής, τον ρόλο των διαφορετικών φορέων και την έκταση των άτυπων πρακτικών.
Ο Soner Barthoma, από το πανεπιστήμιο της Uppsala, παρουσίασε κοινή εισήγηση με την Zeynep Sahin Mencutek, από το Bonn Centre for Conflict Studies (BICC), με τίτλο «Diaspora Organisations and Refugee Migration Governance: Strategic Navigation Between State Institutionalisation and Community Loyalty». Αντλώντας από εμπειρική έρευνα με οργανώσεις της διασποράς, δίκτυα της κοινωνίας των πολιτών και φορείς κοινοτήτων προσφύγων, η εισήγηση εξέτασε τον τρόπο λειτουργίας των οργανώσεων της διασποράς σε ένα δύσκολο περιβάλλον διακυβέρνησης που χαρακτηρίζεται από αυστηρό κρατικό έλεγχο και επέκταση των υποδομών διαχείρισης της μετανάστευσης.
Ο Γιώργος Κανδύλης, από την ομάδα έργου του ΕΚΚΕ, παρουσίασε την εισήγηση με τίτλο «Assisted Return Infrastructure between Voluntariness and Coercion: The Case of AVRR in Greece» εκ μέρους και των συν-συγγραφέων Π. Χατζηπροκοπίου, Ε. Παπατζανή, Τ. Ψαλλιδάκη, Χ. Βαρουξή και Κ. Βεζυργιάννη. Όπως σημείωσε, η διακυβέρνηση των επιστροφών στην Ελλάδα υλοποιείται μέσα από τρεις αλληλένδετους τύπους υποδομών στους οποίες οι επίσημες διαδικασίες αλλά και οι άτυπες πρακτικές εξαναγκασμού συνυπάρχουν, συχνά θολώνοντας τη διαχωριστική γραμμή μεταξύ «εθελοντικού» και «αναγκαστικού». Τα ευρήματα υπογραμμίζουν ότι η συγκεκριμένη περίπτωση του προγράμματος Εθελούσιων Υποβοηθούμενων Επιστροφών (AVRR) στην Ελλάδα διαμορφώνεται υπό τον κίνδυνο της κράτησης και σε συνδυασμό με διαδικασίες παρατυποποίησης που υπονομεύουν τον εθελοντικό χαρακτήρα της επιστροφής.
Οι παρουσιάσεις ολοκληρώθηκαν με την παρουσίαση με τίτλο «Pushing Beyond the Borders: Unpacking Pushbacks and Push forwards in Turkey’s Return Governance» από την Ela Gökalp-Aras (Swedish Research Institute in Istanbul/ SRII). Η εισηγήτρια τόνισε ότι οι επαναπροωθήσεις (pushbacks and pushforwards) δεν λειτουργούν ως ξεχωριστά ή εξαιρετικά περιστατικά, αλλά ως ένα αλληλένδετο σύστημα αναγκαστικής κινητικότητας που αποτελεί τον δομικό πυρήνα της πολιτικής επιστροφών της Τουρκίας. Οι πρακτικές αυτές βρίσκονται στα όρια του νομικού πλαισίου και διαμορφώνονται από κοινού μέσα από τις εθνικές στρατηγικές, αλλά και τις πιέσεις εξωτερικοποίησης του ελέγχου της μετανάστευσης εκ μέρους της ΕΕ.
Ο Χάρης Τσαβδαρόγλου (πανεπιστήμιο Άμστερνταμ) σχολίασε όλες τις εισηγήσεις σε σχέση με την έννοια των υποδομών, και ειδικά των «υποδομών μετανάστευσης» και «υποδομών άφιξης», όπως έχουν καθιερωθεί στη βιβλιογραφία. Επιπλέον, υπογράμμισε το γεγονός ότι η ευρύτερη συζήτηση σχετικά με την πολιτική της παραμέλησης και του αποκλεισμού μπορεί να σχετίζεται με τα βασικά ευρήματα της μελέτης, καθώς και τον σημαντικό ρόλο των τοπικών κοινωνιών και των πτυχών της δράσης των μεταναστών/-στριών στην αμφισβήτηση των επιστροφών.
Συνολικά, η συζήτηση ανέδειξε τις πλούσιες αναλυτικές και εμπειρικές συνεισφορές του προγράμματος GAPs, τονίζοντας τον πολυεπίπεδο χαρακτήρα της διακυβέρνησης της μετανάστευσης, και ιδιαίτερα των υποδομών επιστροφής των μεταναστών/τριών.