Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΠΙΘΥΜΗΤΡΗΣ ΑΠΟΧΑΙΡΕΤΑ ΓΙΑ ΤΟ ΕΚΚΕ ΤΗ ΜΑΡΙΑ ΘΑΝΟΠΟΥΛΟΥ

Κάθε αποχαιρετισμός είναι δύσκολος. Γίνεται ωστόσο επώδυνος, όταν το πρόσωπο που φεύγει έχει κοσμήσει με την ευγενική, διακριτική και συνάμα διαμορφωτική παρουσία του, τις ζωές και τις σχέσεις ανθρώπων και ολόκληρων κοινοτήτων. Μία εκ των οποίων είναι η κοινότητα του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών. Εκ μέρους της, λίγα αποχαιρετιστήρια λόγια. Λιτά, όπως θα ήθελε.

Η Μαρία Θανοπούλου διακρίθηκε για την επιστημονική της ακεραιότητα, το ήθος, τη συναδελφικότητα και την αλληλεγγύη ως στάση ζωής. Όπως σημειώνει η συνάδελφός της Ιωάννα, ξεχωριστή ήταν η μέριμνά της για τους νέους και νέες ερευνητές και ερευνήτριες στο Κέντρο, κάτι το οποίο προσυπογράφω, μιας και είχα την τύχη να επωφεληθώ από αυτήν την υποστηρικτική στάση πριν από 8 ακριβώς χρόνια. Η συνάδελφος Ιωάννα σημειώνει επίσης την ακούραστη εργασία της Μαρίας, όχι μόνο με ακαδημαϊκούς - ερευνητικούς όρους αλλά και για την προκοπή του Κέντρου. Ήταν σημαντική η συνδρομή της μαζί με το Σύλλογο Προσωπικού για τη διάσωση του ΕΚΚΕ από υπονομευτικούς για την κοινωνική έρευνα νομοθετικούς πειραματισμούς.

Μια σπουδαία συμβολή της Μαρίας ήταν η ανάδειξη της προφορικής μνήμης ως κατεξοχήν πεδίου διερεύνησης της συλλογικής μνήμης και των συλλογικών ταυτοτήτων. Μέσα από τον δεύτερο βασικό ερευνητικό της άξονα, τη βιογραφική προσέγγιση, ανέδειξε τις προσωπικές μαρτυρίες ως πολύτιμα εργαλεία πρόσβασης στο συλλογικό βίωμα. Στα μέσα του 2015 ιδρύθηκε η Ένωση Προφορικής Ιστορίας και η Μαρία ήταν ένα από τα ιδρυτικά της μέλη. Στην ιδρυτική εκδήλωση υπήρξε κεντρικό πρόσωπο, μάς λέει η συνάδελφος Δήμητρα. Ωστόσο, ένεκα της σεμνότητάς που χαρακτήριζε την Μαρία Θανοπούλου –μια σεμνότητα συνυφασμένη με αξιοπρέπεια– έπρεπε διαρκώς να υποβαθμίζει τη συμβολή της σε οποιαδήποτε επιστημονική υπόθεση, ή συλλογική διαδικασία. Ήταν μια σεμνότητα που θα μας λείψει, γιατί ήταν σεμνότητα στραμμένη προς το μέλλον: «για εμένα θα λέμε τώρα, πάμε παρακάτω, τα πιο ενδιαφέροντα είναι μπροστά μας,» μπορούμε να τη φανταστούμε να λέει. Να μελετάμε λοιπόν το ιστορημένο παρελθόν, λοξοκοιτώντας όμως προς τα εκεί όπου κάτι μπορεί να συμβεί. Να μια εξαίσια παρακαταθήκη της Μαρίας.       

Μια άλλη σπουδαία προσφορά της, ήταν η μετάφραση κειμένων του Pierre Bourdieu στα ελληνικά, σχεδόν πριν τριάντα χρόνια, σε μια εποχή δηλαδή που η Ανοικτή Επιστήμη ήταν ακόμα μακριά. Υπηρετώντας με συνέπεια τη βιογραφική προσέγγιση, μας πρόσφερε επίσης, σε συνεργασία με τον Νικόλαο Τάτση, το βιβλίο για την Κοινωνιολογία της Σχολής του Σικάγου. Η Μαρία γοητεύτηκε και υπηρέτησε με συνέπεια πολλά διεπιστημονικά σταυροδρόμια: από την ιστορία, που τόσο αγαπούσε, και τον Eric Hobsbawm έως τη συλλογική μνήμη και τους διαγενεακούς και έμφυλους μηχανισμούς που την διαμορφώνουν. Σε αυτή την ερευνητική κατεύθυνση οφείλεται και η μεγάλη, συστηματική της προσπάθεια, μαζί με την ομάδα Αρχείου του ΕΚΚΕ, για την ανασυγκρότηση της αρχειακής μνήμης μέσα από το έργο του Κέντρου. Η διαδρομή της από τη Νομική Σχολή Αθηνών στο Université René Descartes- Paris V, και στο  Université Paris VII-Jussieu, καθώς και οι σπουδές της στην Κοινωνιολογία και τη Συγκριτική Ανθρωπολογία, της έδωσαν πρόσβαση σε ένα πλούσιο γνωστικό κοίτασμα, από όπου άντλησε μια αυστηρή κι όμως ελκυστική μεθοδολογική συγκρότηση, την οποία γενναιόδωρα μοιράστηκε με όλους εμάς μέσα από τις πολυάριθμες έρευνες, τις μελέτες και τα επιστημονικά αντικείμενα που υπηρέτησε κατά τη μακρά ερευνητική της διαδρομή.

Είχα προσωπικά την τύχη να την συναντήσω επί τω έργω σε δύο από αυτά τα σταυροδρόμια. Συγκράτησα από τον τρόπο δουλειάς της έναν σπάνιο επιστημονικό αναστοχασμό πάνω στα τυφλά σημεία που πάντα προκύπτουν στη δουλειά μας. Η Μαρία ήξερε να αναγνωρίζει τους περιορισμούς της έρευνας, τα ερωτήματα που μπορεί να απαντηθούν με μία σχετική ασφάλεια, αλλά και εκείνα που δεν μπορούν να απαντηθούν καθόλου. Προβληματιζόταν ιδιαίτερα για την σχέση της ερευνήτριας με το πεδίο, κυρίως ως προς το τι άλλαξε μετά το ερευνητικό εγχείρημα. Είπαμε, το βλέμμα λοξώς στραμμένο προς το μέλλον, ακόμα κι όταν κοιτάζουμε και ακούμε το παρελθόν, και ιδίως τότε. Σε αυτή τη μεθόριο δεν πρέπει να χρονοτριβείς, γιατί θα χάσεις την φευγαλέα αλήθεια του υποκειμένου. Ίσως γι’ αυτό η Μαρία ένιωθε άβολα με τα κοπλιμέντα και προσπερνούσε τους επαίνους, αν και πάντοτε με ευγένεια, με αυτοσαρκασμό και χιούμορ. Ίσως γι’ αυτό κέρδιζε τόσο εύκολα τη συμπάθεια των υποκειμένων που ερευνούσε. Γι’ αυτό και για τη ζεστασιά της φυσικά. Και πάλι με τα λόγια της Ιωάννας, η Μαρία ήταν μια αξιοπρεπής Κυρία της Κοινωνικής Έρευνας και Λογία. Και όμως, οι λαϊκοί άνθρωποι την εμπιστεύονταν βαθιά, και αυτό κάτι λέει.

 

 

Αγαπητοί συγγενείς, φίλες και φίλοι της Μαρίας, αγαπητοί και αγαπητές συνάδελφοι, εκφράζουμε τα θερμά μας συλλυπητήρια για αυτήν την τόσο ξαφνική απώλεια. 

Αγαπημένη Μαρία Θανοπούλου, σε αποχαιρετούμε με την υπόσχεση να στρέψουμε σύντομα το βλέμμα μας προς τα εκεί που θα ήθελες. Εκεί όπου κατοικεί η ελπίδα για έναν κόσμο πιο δίκαιο, πιο συμπονετικό και πιο ανθρώπινο.  

31/7/2026